ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ३ ख० १(१२) ऐतरेयारण्यकम् । २८१

त्तरेणार्थर्चेनोत्तरस्याः पूर्वमर्धर्चं व्यतिषजति
पादैः पादाननुष्टुप्कारं प्रागुत्तमायाः पूर्वस्मात्पूर्व-
स्मादर्धर्चादुत्तरमुत्तरमर्धर्चं व्यतिषजति प्रकृत्या
शेषः पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वेति षड्योनिष्ट
इन्द्र सदने अकारीत्येतस्य चतस्रः शस्त्वो-
त्तमामुपसंतत्योपोत्तमया परिदधाति , इति ।

"इन्द्राग्नी युवं सु नः" इत्यादिकं सूक्तं द्वादशर्चम् । अत्र " न हि वाम् " [ ऋ० सं० म० ८ सू० ४० ऋ० २ ] इत्येषा द्वितीया शक्वरीच्छन्दस्का । "एवेन्द्राग्निभ्याम्" [ऋ० सं० म० ८ सू० ४० ऋ० १२] इत्येपोत्तमा त्रिष्टुप्छन्दस्का । अवशिष्टा दशर्चः प्रत्येकं षट्पदा महापङ्क्तिच्छन्दस्काः । तासु दशसु पादत्रयात्मकमेकैकमर्धर्चं गायत्रीं कृत्वा शंसेत् । पादद्वयेऽवसाय तृतीयपादे प्रणवो गायत्रीकरणम् । येयं शक्वरी द्वितीया तस्या अपि पादत्रयात्मकं पूर्वार्धं गायत्रीसमयेनैव शंसेत् । उत्तरार्धं तु पादचतुष्टयात्मकमनुष्टुभं कृत्वा शंसेत् । द्वितीयपादेऽवसाय चतुर्थपादे प्रणवप्रयोगोऽनुष्टुप्करणम् । एवमुत्तमायास्त्रिष्टुभः प्राचीना एकादशसंख्याका ऋचः शस्त्वा त्रिष्टुभमुत्तमां विशेषोक्त्यभावात्सामान्यप्राप्तिमनुसृत्य शंसेत् । प्राक्छन्दांसि त्रैष्टुभादित्यनेन सूत्रवाक्येन(ण) त्रिष्टुभोऽर्वाचीनानां गायत्र्यादीनामर्धर्चशंसनविधानात्त्रिष्टुभः पादशंसनं सामान्यतः प्राप्तम् । एकस्मिन्पादेऽवसायोत्तरस्मिन्पादे प्रणवप्रयोगः पादशंसनम् । तेन क्रमेणोत्तमां शंसेत् । ततः " प्र वो महे " इत्यादिकं निविद्धानसंज्ञकं सप्तर्चं सूक्तं शंसेत् । निवित्संज्ञकानीन्द्रो देव इत्यादीनि पदानि शंसनकाले यस्मिन्सूक्ते धीयन्ते प्रक्षिप्यन्ते तत्सूक्तं निविद्धानम् । " वनेन वायो " इत्येतदष्टर्चं सूक्तं शंसेत् । " यो जात एव " इति पञ्चदशर्चं सूक्तं पठेत् । यद्यायुष्कामः स्यात्तदानीमनयोः सूक्तयोर्मध्ये " आयाह्यर्वाङ् " इत्यष्टर्चं सूक्तम् " विधुं दद्राणम् " इत्येकामृचं च प्रक्षिपेत् । अनेन प्रक्षेपेण कियदायुरधिकं भवतीति तदुच्यते । दशसंख्याकानां मण्डलानां समूहरूपत्वाच्छाकल्यसंहिता दर्श[ती]शब्देनोच्यते । तस्यां संहितायामुत्पन्ना ऋचो दैशत्यः, तास्वपि दर्शतीष्विन्द्रदेवताकास्त्रिष्टुप्छन्दस्का जगतीच्छन्दस्का वा स्वबुद्धिकौशलेनाक्षरसंख्यया गणयित्वा बृहत्यः संपाद्यन्ते । तथाविधानां बृहतीनां यावतीनामावापो भवति तावन्ति वर्षा-

---

पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वा०—ऋ० सं० म० ७ सू० २३ ऋ० १ । योनिष्ट इन्द्र सदने अकारि०—ऋ० सं० म० ७ सू० २४ ऋ० १ ।

---

१ क. ख. घ. ङ. ॰शतयीशब्दे॰ । २ क. ख. घ. ङ. दशत्ययः । ३ क. ख. घ. ङ. ॰शतयीष्वि॰ ।
२८