ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या०२ख०३(७)] ऐतरेयारण्यकम्। २९

द्रष्टव्यम् । ततो हस्तयोः पादयोश्च मिलित्वा तत्सर्वमङ्गजातं शतं संपद्यते । आत्मा मध्यदेहः स चैकशतसंख्यापूरकः ।

पुनरप्यायुरादिरूपेण संख्यामेव प्रशंसति—

यच्छतं तदायुरिन्द्रियं वीर्यं तेजो यजमान एकश-
ततम आयुषीन्द्रिये वीर्ये तेजसि प्रतिष्ठितः, इति ।

तत्र या शतसंख्या सेयमायुरादिरूपा, आयुषः शतसंवत्सरपरिमितत्वात् । आयुषि स्थिते सतीन्द्रियं चक्षुरादिकं प्रवर्तते । वीर्यं च तेजः कान्तिरित्‍येतत्सर्वं सुस्थितं भवति । तां शतसंख्यामपेक्ष्य यजमान एकशतसंख्यापूरकः सन्नायुरादिषु प्रतिष्ठितो भवति ।

“ जनिष्ठा उग्रः ” [ ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ] इत्यादिष्वृक्ष्ववस्थितं त्रिष्टुप्छन्दः प्रशंसति—

तास्त्रिष्टुभमभि संपद्यन्ते त्रैष्टुभो हि मध्यंदिनः, इति ।
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( ६ )

ताः शस्त्रगता ऋचोऽन्तिमसूक्तगतं त्रिष्टुभाख्यं छन्द आभिमुख्येन प्राप्नुवन्ति । मध्यंदिनसवनस्य यथोक्तशस्त्रोपेतस्य त्रिष्टुप्संबन्धित्वात् । “त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम्” इत्यादिश्रुत्यन्तरप्रसिद्धिद्योतनार्थो हिशब्दः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( ६ )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( सप्तमः )

माध्यंदिनसवने मरुत्वतीयं शस्त्रं निरूपितम् । अथ निष्केवल्यशस्त्रं निरूपणीयम् । तस्य च प्रेङ्खमारुह्य शंसनीयत्वाद्रादौ प्रेङ्खं विधातुं प्रश्नोत्तराभ्यां तन्निर्वचनं दर्शयति—

तदाहुः किं प्रेङ्खस्य प्रेङ्खत्वमित्ययं वै प्रेङ्खो योऽयं पवत
एष ह्येषु लोकेषु प्रेङ्खत इति तत्प्रेङ्खस्य प्रेङ्खत्वम्, इति ।

त[त्त]त्र निष्केवल्यशंसनार्थे प्रेङ्खे केचन जिज्ञासवः पृच्छन्ति, लोके प्रेङ्खशब्देन दोलाऽभिधीयते तस्य प्रेङ्खस्य तन्नाम कथं संपन्नमिति । अयं वा इत्यादिकमभिज्ञानामुत्तरम् । योऽयं वायुरन्तरिक्षे पवते संचरत्ययमेव प्रेङ्खशब्दवाच्यः । यस्मादेष वायुरेषु पृथिव्यादिषु लोकेषु प्रकर्षेण चलति तस्माद्वायुरवदन्तरिक्षे पवते संचरति । प्रकर्षेणेङ्खते वलत इति व्युत्पत्त्या प्रेङ्खनाम संपन्नम् ।