ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १।ख० १] ऐतरेयारण्यकम्। ३

सत्रप्रकरणेऽनुक्तिररण्याध्ययनादिति ।
महाव्रतस्य तस्यात्र हौत्रं कर्म विविच्यते ॥ ८ ॥

तत्राऽऽदौ विवक्षितमर्थं प्रतिजानीते—
ॐ अथ महाव्रतम्, इति ।

अथशब्द आरम्भवाची । महाव्रताख्यं कर्म प्रारब्धमित्यर्थः । अथवाऽयमानन्तर्यार्थोऽथशब्दः । प्रकृतिज्ञानानन्तरं विकृतिरूपं महाव्रताख्यं कर्माभिधीयत इति शेषः । प्रकृतिज्ञाने हि सति तत्सकौशाद्विकृतावतिदिष्टा धर्माः साकल्येनावबोद्धुं शक्यन्ते । विश्वजिच्चतुर्विंशादीनि कर्माणि महाव्रतस्य प्रकृतयः । आज्यप्रउगनामके द्वे शस्त्रे विश्वजिदाख्यात्कर्मणो महाव्रतेऽतिदिश्येते । होत्रकाणां शस्त्राणि तु चतुर्विंशाख्यात्कर्मणोऽतिदिश्यन्ते । तथा च पञ्चमारण्यके पठिष्यते—"आज्यप्रउगे विश्वजितो होत्राश्चतुर्विंशात्" इति ।

महाव्रतं प्रशंसितुमाख्यायिकामुखेन तच्छब्दनिर्वचनं दर्शयति—
इन्द्रो वै वृत्रं हत्वा महानभवद्यन्महानभवत्तन्महाव्रतमभवत्तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् , इति ।

वृत्रवधस्य श्रुत्यन्तरप्रसिद्धियोतनार्थो वैशब्दः। तैत्तिरीयके दर्शपूर्णमासब्राह्मणशेषे "त्वष्टा हतपुत्रः " इत्यास्मिन्ननुवाके वृत्रनाम्नोऽसुरस्योत्पत्तिवृद्ध्यादिकं बहुना प्रपञ्चेनाभिधायान्ते द्यावापृथिवीभ्यामनुज्ञातेनेन्द्रेण कृतो वृत्रवध एवमाम्नायते—"स आभ्यामेव प्रसूत इन्द्रो वृत्रमहन्" इति । एवमन्यत्रापि—" इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत् " " इन्द्रो वृत्राय वज्रमुदयच्छत् " " इन्द्रो वृत्रं हत्वा " इत्यादिषु प्रसिद्धिर्द्रष्टव्या । ईदृशात्प्रसिद्धाद्वृत्रवधादूर्ध्वमिन्द्रो महानभवत् । भीतिराहित्यमस्य महत्त्वम् । वृत्रवधात्पुरा तु स्वकीयां भीतिं स्वयमेव प्रजापतेरग्रे प्रोवाच । तथा च तैत्तिरीया आमनन्ति—" तस्मादिन्द्रोऽबिभेत्स प्रजापतिमुपाधावच्छत्रुर्मेऽजनि " इति । इत्थं भीतस्य त्विच्छया बहुषु देशेषु संचारासंभवात्स्वगृहे च निद्राभोजनादौ बिभ्यतः स्वास्थ्याभावादल्पत्वम् । अतो निर्भयत्वमेव महत्त्वम् । यद्यदाऽसाविन्द्रो महानभवत्तत्तदानीमिन्द्रार्थं क्रियमाणं सोमपानविशेषात्मकं कर्म महाव्रतमभवत्, त[त्त]स्मात्कारणाद्याज्ञिकैर्महाव्रतमिति व्यवह्रियमाणस्य कर्मणो महाव्रतनामकत्वं संपन्नम् । तस्य च नाम्नेत्थं निर्वचनं द्रष्टव्यम्—महान्भवत्यनेन व्रतेनेति महाव्रतं, महतो देवस्य व्रतमिति महाव्रतं महच्च तद्व्रतमिति महाव्रतमिति । एतानि त्रीणि निर्वचनानि तैत्तिरीया

---

१ घ. ॰नुक्तकरणाध्य॰ । २ ख. ग. घ. ॰नाय हि । म॰ । ३ ख. ग.घ. अथाय॰ । ४ ख. ग. घ. ॰काशे विकृ॰ । ५ ख. ग. घ. ॰ल्याच्च कर्म॰ । ६ ग. घ. ॰दिश्यन्ते । हो॰ । ७ ख. ग. घ. ॰मस्तुज्ञा॰ । ८ क. ॰त्तदिदा॰ ।