ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

आमनन्ति—"प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा वृत्तोऽशयत्। तं देवा भूतानां रसं तेजः संभृत्य। तेनैनमभिषज्यन् । महानववर्त्तीति । तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् । महतो व्रतमिति । तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् ” इति । वृत्तोऽशयत् । श्रान्तो भूमावपतत् । तदानीं ते देवास्तेजोहेतुं तं द्युलोकाद्गायत्र्या समानीतं रसायनरूपं सोमं महाव्रताङ्गभूतैर्मन्त्रैः संपाद्याथ प्रजापतिं तेन सोमेन चिकित्सित्वा महानववर्त्तीति श्रमरहितो वृत्तोऽनेन कर्मणेत्युक्तवन्तः। छन्दोगैरपि महद्व्रतं महतो व्रतमिति निरुक्तिद्वयमाम्नातम्,—"प्रजापतिः प्रजा असृजत । सोऽरिच्यत । सोऽपद्यत । तं देवा अभिसंगच्छन्त । तेऽब्रुवन् । महदस्मै व्रतं संभराम । यदिमं धिनवदिति । तस्मै तत्संवत्सरमन्नं पे^१च्यते । तत्समभरन्दस्मै प्रायच्छंस्तदव्रजयन्त तदेनमधिनोन्महन्मर्या व्रतं यदिममधिन्वीदिति । तन्महाव्रतस्य महाव्रतत्वम् । प्रजापतिर्वाव महांस्तस्यैतद्व्रतम् ” इति । अरिच्यत शक्त्या रिक्तोऽभूत् । अपद्यत भूमौ पतितः । धिनवत्प्रीणयति । अव्रजयत्प्राप्नोत् । अधिनोदप्रीणयत् । हे मर्या मरणयोग्या मनुष्या यद्व्रतमिमं प्रजापतिमधिन्वीदप्रीणयत्तद्व्रतं महदिति दवो उक्तवन्त इत्यर्थः ।

इत्थं महाव्रतं प्रशस्य तत्र प्रातःसवने होत्रा शंसनीय आज्यनामके शस्त्रे पूर्वपक्षसिद्धान्तौ दर्शयति—

द्वे एतस्याह्न आज्ये कुर्यादिति हैक
आहुरेकमिति त्वेव स्थितम् , इति ।

एतस्य महाव्रतरूपस्याह्नः प्राकृतं वैकृतं चेत्येव द्वे आज्यशस्त्रे कुर्यात् । “प्र वो देवायानये” [ ऋ० सं० म० ३ सू० १३ ऋ० १ ] इति सप्तर्चं सूक्तमाज्यशस्त्रत्वेनाग्निष्टोमेऽभिहितत्वात्प्राकृतम् । “अग्निं नरो दीधितिभिः” [ ऋ० सं० म० ७ सू० १ ऋ० १ ] इति पञ्चविंशत्यूचं सूक्तमाज्यशस्त्रत्वेन विश्वजिति विधानाद्वैकृतम् । ते द्वे अपि प्राकृतवैकृते आज्ये अस्मिन्महाव्रते कुर्यादित्येवमेके शाखान्तरीया आहुः । सोऽयं पूर्वः पक्षः । तस्य पूर्वपक्षस्य व्यावृत्त्यर्थस्तुशब्दः । द्वे आज्ये न कुर्यात्किंतु विशेषविधानाद्वैकृतमेकमाज्यं कुर्यादित्येव सिद्धान्तरहस्यं स्थितम् । यद्याऽऽज्ये शस्त्र^२द्वयमङ्गी क्रियेत तदानीमग्निष्टोमसंस्थेऽस्मिन्महाव्रते प्रकृतितः प्राप्तेभ्यो द्वादशभ्यः शस्त्रेभ्योऽधिकं शस्त्रं प्राप्नुयात्, तच्चायुक्तम्, “द्वादशाग्निष्टोमस्य स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राणि” इति श्रुत्यन्तरविरोधात् । तदेवमत्र नित्यमाज्यशस्त्रं व्यवस्थापितम् ।

अथ काम्यान्याज्यशस्त्राण्युच्यन्ते । तत्र समृद्धि फलाय शस्त्रविशेषं विधत्ते—

प्र वो देवायानय इति राद्धिकामः, इति ।

प्र वो देवाय०—ऋ० सं० म० ३ सू० १३ ऋ० १ ।

---

१ ख. ग. घ. पच्यते । २ क. शस्त्रे द्वे ।