भारतकोश
श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)

Srimad Ananda Ramayana Hindi

महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा

स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished811 पृष्ठ

पृष्ठ 248, कुल 811 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 248
२३२आनन्दरामायणे[ सर्गः ७

श्रीरामदास उवाच

सम्यक्प्रश्नः कृतः शिष्य त्वया लोकोपकारकः । सावधानमना भूत्वा शृणुष्व त्वं मयोच्यते ॥ ४ ॥
नारम्भ्यां व्रतं चैवं पूर्वदृष्ट्या सभागमम् आरोपितो ध्वजाः सर्वेर्यज्ञवाटे तदा मुदा ॥ ५ ॥
ते चेद्विष्णुगृहेन्वागेष्वारोपणीया ध्वजा नृभिः । मधुशुक्लदशम्यां वा पुण्यायां प्रतिपत्तिथौ ॥ ६ ॥
अथवा रोपणं कार्यं श्रीरामनवमीदिने । मधुशुक्लदशम्यां वा दशम्यामश्विने सिते ॥ ७ ॥
अथवोजेऽथ नभसि शुक्लप्रतिपदोऽपि भो द्विज । एते कल्पा मया प्रोक्ता व्रतस्यास्य नरोत्तमः ॥ ८ ॥
अधुना संप्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणमुत्तमम् । व्रतं पापहरं पुण्यं रामसंतोषकारकम् ॥ ९ ॥
यः कुर्याद्विष्णुभवने ध्वजारोपणसंज्ञकम् । महत्पुण्यं विचित्सार्थैः किमन्त्यैर्बहुभाषितैः ॥ १० ॥
हेमभारसहस्रं तु यो दद्याच्च कुटुम्बिने । तत्फलं समवाप्नोति ध्वजारोपणकर्मणः ॥ ११ ॥
ध्वजारोपणतुल्यं स्थान्न गंगास्नानमुत्तमम् । न वरा तुलसीसेवा शिवलिंगप्रपूजनम् ॥ १२ ॥
अहोऽश्वमेधोऽश्वमेधोऽयं महत्कर्म सर्वपापहरं कर्म ध्वजारोपणसंज्ञितम् ॥ १३ ॥
तानि सर्वाणि वक्ष्यामि शृणु त्वं गदतो मम ॥ १४ ॥
अथ चैत्रे सिते पक्षे व्रतं हि प्रतिपत्तिथौ । मधुशुक्लदशम्यां वा नवम्यां राघवस्य वा ॥ १५ ॥
कार्यं वाऽऽश्विनमासस्य दशम्यां शुक्लपक्षके । ऊर्जशुक्लप्रतिपदि दशम्यां वा विधीयताम् ॥ १६ ॥
अवश्यं चैत्रमासे हि कार्यं चैतद्व्रतोत्तमम् । अतिक्रान्ते चैत्रमासे कार्यं चैतरवर्षेषु ॥ १७ ॥
चैत्रशुक्लप्रतिपदि प्रभाते प्रयतो नरः । स्नानं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम् ॥ १८ ॥
ततः कृत्वा नित्यकर्म पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत् । चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्द्धं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् ॥ १९ ॥
नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत ध्वजारोपणकर्मणि । ध्वजस्तम्भौ च गायत्र्या प्रोक्षयेद्वस्त्रसंयुतौ ॥ २० ॥
पताकयोर्लेखनीयौ वैनतेयाञ्जनासुतौ । सूर्यं चन्द्रं मारुतिं च वैनतेयं प्रपूजयेत् ॥ २१ ॥
धातारं च विधातारं पूजयेत्कुम्भकद्वये । हरिद्राऽक्षतदूर्वाद्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः ॥ २२ ॥


...। जो उस ध्वजारोपणका क्या विधान है यह कृपा करके मुझे बताइए ॥ ३ । श्रीरामदासजीने कहा कि-हे शिष्य ! तुमने अच्छा प्रश्न किया है। यह प्रश्न लोकोपकारक है। तुम सावधान होकर सुनो। मैं कहता हूँ ॥ ४ ॥ ध्वजारोपणका कार्य समयको प्राप्त जानकर राजाओंने यज्ञमण्डपमें ध्वजाओंको आरोपित करना आरम्भ कर दिया ॥ ५ ॥ यज्ञका समय न हो तो चैत्र शुक्लपक्षकी प्रतिपदा विष्णुमन्दिरके ऊपर ध्वजा आरोपित करे ॥ ६ ॥ अथवा रामनवमी दशमी तथा विजयादशमीको ध्वजारोपण करे । ७॥ अथवा कार्तिकशुक्ल प्रतिपदाको ध्वजारोपण करे । ये ही विधियाँ ध्वजारोपणके लिए उत्तम होती हैं जो मैंने तुम्हें बतलायी है ॥ ८ ॥ अब मैं ध्वजारोहण व्रतका विधान बतलाता हूँ यह व्रत रामको अत्यन्त प्रिय और अमोघ पुण्यात्पादक है ॥ ९ ॥ इस विषयमें अधिक बहुतों की आवश्यकता नहीं है। जो प्राणी विष्णुमन्दिरके ऊपर ध्वजारोपण करता है, उसकी ब्रह्मादिक पदमा भी पूजा करना * ॥ १० ॥ कुटुम्बी विप्रको हजार तोला सुवर्ण दानम जो फल प्राप्त होता है, वही फल ध्वजारोपणका भी है ॥ ११ ॥ ध्वजारोपण कर्मके समान न गङ्गास्नान है न तुलसीसेवा और न शिवपूजा ही है । १२ ॥ यह कार्य इतना उत्तम है कि इसको करनेसे सब पाप नष्ट हो जाते हैं । १३ ॥ इसका सब विधान मैं तुम्हें बतलाता हूँ- सुनो ॥ १४ । इसको करनेका चैत्रादि मास उपयुक्त समय है । यदि इनमेंसे पहला समय न मिले तो इतर वर्षमें ही ध्वजारोपण करे ॥ १५-१७ ॥ चैत्र शुक्ल प्रतिपदाको प्रातःकाल दन्तधावनपूर्वक स्नान करे । १८ । फिर नित्यकर्मसे निवृत्त होकर विष्णुभगवान्- की पूजा करे । तदनन्तर चार ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराके नान्दीश्राद्ध करे और वस्त्रामृत ध्वजाओंको गायत्रीमन्त्रसे प्रोक्षित करे ॥१९॥ उन ध्वजाओंमें गरुड़ और हनुमान्जीका चित्र बना रहे । फिर उसपर सूर्य चन्द्र- गरुड़ एंव हनुमानजीकी पूजा करे । तदनन्तर दो घरोंपर हरिद्रा, अक्षत, दूर्वा एवं विशेष करके श्वेत पुष्प-