अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। १०३ भाष्यप्रकाशः। यद्यपि, देवाः पितरो गन्धर्वा असुरा रक्षांसि वा निषादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णा वा यत् पाञ्चजन्या विशेति प्रजापरः पञ्चजनशब्द इति तत्परिग्रहेऽपि न दोषः। आचार्येण तु, न ह्येषामिह प्रतीतिरस्तीत्येतावन्मात्राभिप्रायेण वाक्यशेषोक्तमाहृतमित्याहुः। तदपि स्वप्रज्ञाविल- सितमात्रम्। पूर्वोक्तपञ्चद्वयोपगमे सर्वाधारत्वरूपब्रह्ममाहात्म्यसिद्धया पञ्चसंख्याया निस्तात्पर्य- रश्मिः। समानाधिकरणजातीययोः' इत्यस्य शब्दविषयत्वात्। 'पथिमथ्यृभुक्षामात्' इत्यस्य च शब्दविषयत्वात् पदानामानर्थक्येप्यदोषात्। न च समानाधिकरणस्य भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वे सति एकार्थबोध- कत्वादानर्थक्येऽर्थबोधकत्वासंभवात् समानाधिकरणे आत्वानपत्तिरिति वाच्यम्। सादृश्यात् स्मारकतया समानाधिकरणत्वस्य। अनर्थकपदेः सार्थकपदसमानाधिकरणस्मारेणानन्महदिति सूत्रे स्मृतसमानाधिकरणाश्रवणात्। पूर्वं महच्छन्दस्य बाहुशब्दस्य चार्थोऽनुभूतो महाबाहुरित्यत्र तत्सदृशशब्दाभ्यां सोऽर्थः स्मारितः। 'सदृशाद्दृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिबीजस्य बोधकाः' इति भाषापरिच्छे- दात्। तदुक्तं टीकायां तथा वाक्येपि पदं न वाचकं तर्हि संकेताग्रहेपि वाक्यार्थज्ञानं स्यात् गौरवं च स्यादित्याशङ्कयाह सादृश्यात्स्मारकं परमिति। वाक्यावयवभूतस्य स्वतन्त्रपदतुल्यत्वात् पदार्थस्मारकत्वम्। अन्यथा स्वार्थं प्रतिपाद्य कृतार्थत्वे वाक्यार्थो न तैरन्व्येतेति शंकराचार्यैकदेशिनो- र्मतद्वयमाहुः यद्यपीति। निषादेति निषादः पञ्चमो येषाम्। शंकराचार्यैः श्रुत्या पञ्चजनशब्दार्थ उक्तस्तमाहुः यत्पाञ्चेति श्रुत्यर्थस्तु पाञ्चजन्या प्रजया विशतीति विद् तया विशा पुरूषरूपसे- न्द्रियसाह्रानार्थ घोषाः सृष्टा इति यत्तद्युक्तम्। घोषातिरेकेणेन्द्राहानायोगात् इति श्रुत्यनुसारेण प्रजामात्रग्रहेपि न दोष इत्यर्थः। प्राणादयः पञ्चजना इति सूत्रोक्तविरोधमाशङ्क्याह शंकरभाष्ये भाष्यकारस्तदाहुराचार्येणेति भगवता व्यासेन। वाक्येति प्राणादीनां पञ्चजनत्वम्। सर्वाधारेति अत्रार्थे श्रुतिः प्रश्नोपनिषत्स्या कस्मिन् सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीत्यादिः पूर्वमुक्ता। ननु पृथिव्यादीनां पूर्वमुक्तत्वादेव पितृगन्धर्वासुररक्षोभिर्निषादपञ्चमचतुर्वर्णैश्च सर्वप्रतिष्ठा सिद्धिरस्तु इति चेत्तत्राहुः पञ्चेति। पञ्चशब्दद्वये द्वितीयपञ्चशब्दस्य पञ्चबुद्धिवृत्तिवाचकत्वेन प्रथमपञ्चपदं पञ्चसंख्येयान् वक्ति त्वग्घ्राणादिपञ्च प्राणाः प्राणापानव्यानादयः पञ्च पुनः प्राणाः नागकूर्मकृकल- देवदत्तधनंजयाः इति पञ्च, रसनादयः पञ्च। काण्वपाठे वागादयः पञ्च, एतदेकवाक्यतया रसना कर्मेन्द्रियम्। न च पुराणे ज्ञानेन्द्रियेषु पाठविरोध इति शङ्क्यं पुराणमत्वात् 'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' इतिप्रकाशकत्वेन वागिन्द्रियस्य ज्ञानेन्द्रियत्वात्। न च वस्तुप्राप्यकारित्वप्रसङ्ग इति शङ्क्यम्। ज्ञानेन्द्रियाणां वस्तुप्राप्यप्रकाशकारित्वेपि निस्तात्पर्यकत्वप्रसङ्गवारणप्रसङ्गे चतुर्णां प्राप्य- प्रकाशकारित्वं न वाच्यः। यथा दोरादिचतुष्कंमन्यदेवेति व्यष्टिसमष्टिभेदेन श्रुत्युक्तमनोबुद्धिचित्ता- हंकाराः। पञ्चेति तन्निष्ठपञ्चसंख्यायाः निस्तात्पर्यकत्वं निष्क्रान्ता तात्पर्याकदिति निस्तात्पर्यका तस्याः भावो निस्तात्पर्यकत्वम्। त्वे चेति सूत्रेण न्ह्रस्वो वा समासाश्रयविधित्वं सूत्रं तस्य प्रसङ्गस्य। अयं भावः। यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इति मन्त्रे बुद्धिवृत्तिजनाः पञ्चेत्यनुक्त्वा पञ्च पञ्चजना इत्युक्तम्। पञ्चेत्यपि वाक्यशेषाद्गणनाया लभ्यते एवं च पञ्च पञ्च पञ्च पञ्च पञ्च जना इत्युक्तम्। पञ्चजना बुद्धत्वविशिष्ट पञ्च पञ्च पञ्च। बहुत्वं च पञ्च पञ्च पञ्च पञ्च पञ्चनिष्ठमप्येतदितीच्छ्योक्तम्। 'प्रकृतिष्व ताप्तर्यक' तत्ततीतीच्छ्योच्चरितत्वं वा। एवं च पञ्चपदस्य त्वग्घ्राणादिपञ्चसु तात्पर्यम्। 955