अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ९०५ ज्योतिषेकेषामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ काण्वपाठे, अन्नस्यान्नमिति नास्ति, तदा कथं पञ्च ? तत्राह । ज्योतिषा संख्यापूर्तिस्तेषाम् । यस्मादर्वाक् संवत्सर इति पूर्वं पठितो मन्त्रः । तत्र तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरिति । अन्नस्थाने ज्योतिर्ग्राह्यम् । व्याख्यानं पूर्वमेव । तस्मात् सिद्धं न तन्मतस्य श्रुतिमूलत्वम् ॥ १३ ॥ इति प्रथमाध्यायचतुर्थपादे तृतीयं त्रिसूत्रं न संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ॥ ३ ॥ भाष्यप्रकाशः। च प्रसिद्धप्रसृत्वरशक्तिसापेक्षत्वात् प्रकृते च प्रसिद्धयभावाच्चिन्त्यम् । तस्माद् योग एव साधीयानिति दिक् ॥ १२ ॥ ज्योतिषेकेषामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ व्याख्यानं पूर्वमेवेति ज्योतिषा तेजोवाचौ ग्रहीतव्ये । मनसोऽभयत्वेन मनसाऽन्नाचुरसना ग्राह्याः । चक्षुषैकं चक्षुरेव ग्राह्यमित्येवं पूर्वोक्त- रीतिकमेवेत्यर्थः । ननु काण्वमाध्यंदिनपाठविरोधादिह वाक्यशेषगतप्राणादिग्रहणं न युक्तम् । विकल्पापादकत्वादिति चेन्न । तुल्यबलतया षोडशिग्रहणाग्रहणवत् श्रुत्यभिप्रेतत्वेन विकल्पस्या- दुष्टत्वात् । न च तत्रातिरात्रयागे व्यक्तिभेदेन ग्रहणाग्रहणयोरुपपत्तिवत् प्रकृते ब्रह्मण एकत्वेन रश्मिः। शक्तिग्राहकत्वेत्यादिः । प्रसृत्वरेति प्रपूर्वकसृतेः करप् । सूत्रं तु 'इण्नश्जिसर्त्तिभ्यः करप्' इति । प्रसिद्धीति पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिषु । योग एवेति तथा च भाष्यम् । महद्वदिति सूत्रस्थं 'महान्तं विभुमात्मानं' 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्त'मित्यादौ महच्छब्दो ब्रह्मपरो योगेन एवमव्यक्तशब्दोऽप्यीश्वरवाचक इतीति । दिगिति व्याकरणसाङ्गत्या वेदान्ते योगाबाधे रूढिरुक्तेति न रूढिर्योगमपहरतीति नैया- यिकमतप्रसरः । नैयायिकमतस्य पतितसाधकत्वस्मरणाच्छ्रुतिविरुद्धार्थसाधकत्वस्मरणाच्च ॥ १२ ॥ ज्योतिषेकेषामसत्यन्ने ॥ १३ ॥ भाष्ये । यस्मादर्वागिति । 'यस्मादर्वाक् संवत्सरोऽहोभिः परिवर्तते । तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्होपासतेऽमृतम्' ॥ इति मन्त्रः । प्रकृते । काठिन्याद् व्याकुर्वन्ति स्म ज्योतिषा तेजोवाचाविति व्याख्यातम् । विकल्प इति केषां- चिदन्नं केषांचिज्ज्योतिरिति स च पूर्वतन्त्रे परिसंख्याविधिनिरूपणे विकल्पस्य दोषत्वकथनात् । तुल्येति मन्त्रज्योतिर्ग्रहणयोस्तुल्यबलत्वम् । अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातीति श्रुतिर्ज्यो- तिष्टोमस्य संस्थाविशेषेऽस्ति । अदुष्टत्वादिति यथाह जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे सत्स्वप्यष्टदोषेषु गत्यन्त- राभावाद् व्रीहियववत् विकल्पोऽस्त्विति तत्र व्रीहियवविकल्पो द्वादशतुतीयपादे चतुर्थाधिकरणे व्रीहि- भिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रुत्युपन्यासेनोपपादितः । व्यक्तीति दशमस्याष्टमे पादे तृतीयाधिकरणेऽस्ति अतिरात्रेभेदादतिरात्रव्यक्तिभेदेन । इदमपि तत्रैव । पर्युदासार्थवादनिषेधेषु निषेधार्थमङ्गीकृत्य न चात्रापि व्याघातः शङ्कनीयः । अनुष्ठानविकल्पाङ्गीकारेण भिन्नप्रयोगविषयत्वात् । सत्स्वप्यष्टदोषेषु गत्यन्तराभावात् व्रीहियववत् विकल्पोभ्युपेतव्यः । तस्मात्प्रतिषेध इति सिद्धान्त इति इयमुपपत्तिरपि । तद्वद् दाष्टन्तिके योजयन्ति प्रकृत इति । ब्रह्मणोतिरात्रस्थानीयत्वम् । यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इत्यत्र यच्छब्दार्थस्य । १. पाठे समाप्तद्वादशसंख्यावेति । 957