अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण है:

५४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० २ पा० १ अ० ७ सू० १३. भाष्यप्रकाशः । शुद्धाद्वैतस्यैवाभ्युपगतत्वेनादोषात् । न च स्वभावाविभागापत्तिः । सृष्टिदशायां शक्तिविशेषेण स्वभावविभागस्य लोकेपि दर्शनात् । एकबीजके तरौ पत्रपुष्पफलमूलवल्कलनिर्यासानामन्योन्य- स्वभावस्य तेषां च स्वभावानां बीज ऐक्यस्य पुनर्बीजे तथात्वस्य सर्वजनीनत्वादिति । भिक्षुस्तु ननु परमेश्वरस्य जगत्कारणश्रुत्यर्थत्वे, 'बहु स्यां प्रजायेय', 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव', 'स एष इह प्रविष्ट आनखेभ्यः' इत्यादिश्रुतिभिर्जगत्कारणस्यैव जीवभावभावनेन सुखदुःखभोक्तृजीवरूपतापत्त्या, 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' इत्यादिश्रुत्युक्तो विभागो नोपपद्यत इतिचेलोकवदयं विभागः स्यात् । यथा लोके पितृप्रकृतिके पुत्रे पित्रात्मकत्वे सत्यपि गर्भवासादयः पुत्रस्यैव न पितुरिति विभागस्तथैव परमेश्वरजीवयो- रपि । एवं समुद्रमत्स्यपृथिव्योष्मयादयो दृष्टान्ता बोध्या इत्याह । मध्वाचार्यास्तु 'कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्वे एकीभवन्ति' इति मुक्त- जीवस्य परापत्तिरुच्यते । अतस्तयोरविभागात् स पूर्वमपि तदभिन्न एव । अन्यथा एकीभावा- रश्मिः । यो विश्वात्मा विविधविषयान्प्राप्य भोगान्स्वनिष्ठान् पश्चात्स्वाप्नान् स्वमतिविभवान् ज्योतिषा स्वेन सूक्ष्मान् । सर्वानैतान्युनरपि शनैः स्वात्मनि स्थापयित्वा हित्वा सर्वान्विशेषान्विगतगुणगणः पात्वसौ नस्तुरीयः ॥' इति । जाग्रदवस्थामोगमुक्त्या स्वप्नावस्थामोगमाह धिषणेति । स्वमायया बहिःस्थिता धिषणा शुक्तिकारजतवत्ख्यायते । स्वप्नसोत्तरकालीनबाधदर्शनात् सुषुप्तिमाह पीत्वेति । मधुरभुक् आनन्दभुक् । चराचरमुग्वा । जगद्विनाशमाशङ्क्याह माययेति । मायासंस्थ्या मायायाः सम्यक् (अ) प्रकथनं यत्र । सोऽर्डा । स्वमतिर्धिषणात्स्यानीया । पूर्ववत् । ज्योतिषा 'अत्रात्मा स्वयं ज्योतिर्भवति' इति श्रुतेः । अत्र स्वप्ने । स्थापयिलेति सुषुप्तिः । हिलेत्यादिप्रतिपाद्यस्तुरीयः । अत्ता चराचराधिकरणे 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनं मृत्युर्यस्योपसेचनम्' इति प्रमाणम् । संभोगसूत्रं च । 'पत्रं पुष्पं फलं तोयम्' । 'निवेदिशिः समर्प्यैवं सर्वं कार्यम्' । 'संसारावेशदुष्टानाम्' इत्येवं प्रमाण- बलात् । नन्वेवं कश्चिन्महाभोगयुक्तान्कचिद्दरिद्रान्कचिद्दुःखिनः कुर्वन् भुञ्जानोपि विषमो निर्घृणस्तु स्यादित्याशङ्कयाहुः शुद्धाद्वैतस्येति । दोषो वैषम्यं नैर्घृण्यं च । एवं स्वमते भोक्त्रापत्तेरविभागे सेव्यसेवकभावहानिः । आशङ्कापूर्वकं लोकवदिति व्याकुर्वन्तः परिहरन्ति स्म न च स्वभावेति । एकनिष्ठ एकः स्वभाव इति । शक्तीति 'एकोऽहं बहु स्याम्'इति श्रुत्युक्तेच्छाशक्तेर्विशेषो बहुविषयत्वं तच्छक्त्यधीनस्वभावशक्तिः । पुराणे तु सत्त्वरजस्तमांसि कालकर्मस्वभावांश्च मुमुक्षुर्मगवानुपादत्ते । तथात्वस्येति पत्रादिजननस्वभावस्य । भगवान् भिक्षुस्तु नोपपद्यत इति अविभागाद्वैते 'यथा सौम्य मधु मधुकृतो निष्तिष्ठन्ति' इति श्रुतेर्मधुवन्नोपपद्यते । पित्रात्मकत्व इति 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेः । एवं समुद्रेति । यथा समुद्रप्रकृतिके लवणे समुद्रात्मकत्वे सत्यपि महानसवासादयो लवणस्यैव । एवं जलप्रकृतिके मत्स्ये जलवासादयो गर्भवासादयो न जले । मत्स्यकूर्मादिरूपिणीति यमुनाविशेषणं यमुनामाहात्म्ये । पृथिवीप्रकृतिके घटादौ पृथुबुध्नोदराकारादयो न पृथिव्याम्, ओषधिप्रकृतिके फलादौ रसादयो नौषधौ । बीजप्रकृतिके औषध्यादौ फलपाकादयो न बीज इति । परापत्तिः परैक्यम् । स इति जीवः । १. श्लक्ष्ण एष । 1120