अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाशः । क्रियाणां सामर्थ्यरूपत्वेन जातेरपि व्यवहारसाधकंतया स्वरूप एव निवेशेन तत्रापि तादात्म्यस्यैव स्फुटत्वात् । भावना संस्कारो विशेषाश्च प्रमाणविरहादेवानादरणीया इति न कोपि शङ्कालेश इति दिक् ॥ १३ ॥ रश्मिः । इति श्रुतेः । काम इच्छा, सङ्कल्पो निश्चयः, विचिकित्सा संशयः, श्रद्धा आस्तिक्यम्, धृतिः सुखादि, धरणमप्रकाशनम् । धीर्दम्भः । इतिशब्देन प्रकारवाचिना दृष्टसृष्टाद्या मनोघर्मा एव । एते चाध्यासेन जीवे भासन्ते । तेन रूपसंख्यापरिमाणस्पर्शविभागवैराग्यसांख्ययोगतपोभक्ति- चैतन्यसत्त्वानि द्वादश पारमार्थिकानि । परत्वापरत्वान्तःकरणाध्यासप्राणाध्यासेन्द्रियाध्यासदेहाध्यास- स्वरूपविस्मरणानि ससान्योपमर्द्दनीयानीत्येवमेकोनविंशगुणा जीवे न तु चतुर्दशगुणाः, ब्रह्मविद्यावतां तथैवानुभवात् । अन्यत्रान्तर्भूतानि स्पष्टप्रतिपत्तावुक्तानि । अतो न संख्याविरोधः । वेगेति । इमौ संस्कारौ । क्रियाः पञ्चविधा अपीति । सामर्थ्येति मनसो झटिति दूरगमन ईदृशो वेगो भवतीति प्रयोगवदीदृक् सामर्थ्य भवतीति प्रयोगात्पर्यायतानिश्चयात् । एवं शाखादावेतादृशः संस्कारो भवतीति प्रयोगवदीदृक्सामर्थ्य भवतीति प्रयोगात् । क्रिया तु प्रत्यक्षेणैव गृह्यते निष्क्रिये शरीरादौ निःसामर्थ्य शरीरमिति सक्रिये समर्थ शरीरमिति च प्रयोगात्क्रियापि सामर्थ्यम् । सामर्थ्येन गच्छतीत्यत्रापि सामर्थ्येन कर्मणेत्यर्थः । क्रियाणां त्रिक्षणायस्थायित्वेन क्रियान्तरजन्यत्वात् सामर्थ्यरूपत्वेनेत्यर्थः । तेनैषां सामर्थ्यरूपत्वे प्रत्यक्षं प्रमाणम् । जातेरपीति । इयं गौरित्यादि- व्यवहारसाधकंतया आकृतेरपि व्यक्तावेव द्रव्यरूपायां निवेशेनेत्यर्थः । इदं शब्दखण्डे प्रस्थान- रत्नाकरे स्पष्टम् । यथा काष्ठविकारेषु मञ्जूषास्तम्भपीठकादिषु काष्ठस्यैकविधस्य आकृत्या मञ्जूषादिव्यवहारः । तेन स्वरूपे निवेशे प्रत्यक्षमेव प्रमाणम् । स्वरूप इति पूर्वोक्तदिशा । निवेशेनेति । त्वद्रीत्यापि पञ्चैव गुणा भवन्तीति शेषः । संबन्धोयं तत्राप्यव्याहत इत्याहुः तत्रापीति । प्रमाणेति । तथा च भावनाज्ञानम् । न चैवं स्मृत्यनुपपत्तिः । 'अनुभवभिन्नं ज्ञानं स्मृतिः' इति तल्लक्षणात् । विशेषस्तु शब्दखण्डे प्रस्थानरत्नाकरे अमन्निरूपणानन्तरं स्मृतिनिरूपणेवसेयः । विशेषास्तु नवीनमतेपि न सन्ति । शिरोमणिरपि पदार्थतत्त्वविवेचने नाङ्गीचकार । न कोपीति । समवायघटितलक्षणाद्भावपि समवायपदेन तादात्म्यमेवोच्यत इत्यतो न कोपीत्यर्थः । सांख्यमतदूषणावसरे पदार्था विचारिता अपि तादात्म्येपि प्रोच्यन्ते गुणान्तर्भावार्थम् । अत्र समवायदूषणेन पदार्थान्तर्भावः स्मृतः । किंच । पूर्वाधिकरणसमाप्तौ नव तत्त्वान्युक्तानि दिक्कालयोः स्थाने प्रकृत्यहंकारौ स्वीकृत्य तेन द्रव्याणि नव । परं त्वीश्वरस्तु न तन्मतप्रतिपन्न इति प्रतिपदं स्फुटम् । आत्मवादे चोक्तं मया । मनस्तु जन्यमन्नमयं चेति क्षितौ प्रवेशः । गुणास्तु तन्मात्रात्मकाः पञ्चैव । इतरेषामन्तर्भाव उक्तः । इतरेषां यथायथमेतेष्वेवान्त- र्भावात् । धर्माधर्मावपि कर्म । स्वर्गादिसाधनं धर्मः । तिरोहितधर्मस्त्वधर्मः नरकसाधनम् । नराणां कं सुखम् । अत्यन्तापराधिनां पञ्चमोक्तनरकाणामपि सुखत्वात् । कर्म तु आत्मस्वरूपं सङ्क्षिप्तमध्येकमेव गमनात्मकम् । न तूत्क्षेपणादिपञ्चकम् । द्यणुकसमवाययोर्दूषणेनास्य स्वतन्त्रेच्छ- स्यापि मुनेः पर्यनुयोगानर्हत्वात् । सामान्यं त्वाकृतिरतस्तदपि स्वरूपम् । आनन्दमात्रकरपादमुखो- दरादिरूपत्वादकृतेः, माया वां, व्यक्तिमात्रे शक्तिरिति, आकृतिः तत्र स्थितं रूपं वा । भेदास्तु न सन्त्यैक्यभ्रमजनकाः । विशेषास्तु सन्ति । समवायोपि न, तादात्म्यमस्ति । अभावत्व-