अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

३२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ३ अ० ९ सू० १५ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥ (२-३-९) तैत्तिरीयके आकाशादि अन्नपर्यन्तमुत्पत्तिमुक्त्वा अन्नमयादयो निरूपिताः । तत्रान्नमयस्य प्राणमयस्य च सामग्री पूर्वमुत्पन्नोक्ता । आनन्दमयस्तु परमात्मा मध्ये विज्ञानमनसी विद्यमाने क्वचिदुत्पन्ने इति वक्तव्ये । भाष्यप्रकाशः । अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥ क्रम- विचार एव प्रसङ्गादन्यं विचारयतीत्याहुः तैत्तिरीयक इत्यादि । अत्र हि तैत्तिरीयवाक्यै- कवाक्यतया छान्दोग्यवाक्यं विचारितम्, छान्दोग्ये च, 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य' इति जीव उच्यते । षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्यसीदिति मन उच्यते । अतस्तत्क्रमोऽपि विचारणीयः । न च मनसोऽन्नविकारत्वस्य मयटा प्राप्तत्वादन्नोत्तरभावः शङ्कः । अन्नमशितं त्रेधा भवतीति तत्पूर्ववाक्ये तस्यान्नोत्तरभावित्वकथनादन्नस्य च मनःप्राणसम्बन्धोत्तर- भावितायाः प्रत्यक्षसिद्धत्वेनान्नमयत्वादिश्रुतेः पोषणाभिप्रायकत्वनिश्चयेन अन्नोत्तरभावित्वस्य तत्र वक्तुमशक्यत्वात्, अतस्तयोः क्रमः सर्वथा विचार्यः सोऽपि तैत्तिरीयानुरोधेन उप- जीव्यत्वात् । तैत्तिरीयके त्वाकाशाद्यन्नपर्यन्तमुत्पत्तिमुक्त्वा तदुत्तरमन्नमयादयो निरूपिताः, तत्रान्नमयसामग्र्योषध्यन्नरूपा । तस्यान्नरसमयत्वात्, इदमा तन्निर्देशाच्च । प्राणमयस्तत आन्तर रश्मिः । अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ १५ ॥ प्रसङ्ग- संगत्याधिकरणमवतारयन्तीत्याहुः क्रमेति । प्रसङ्गसंगतिं स्फोरयन्ति स्म अत्रेति । तृतीयपादे । छान्दोग्य इति श्वेतकेतूपाख्याने । षोडशानामिति । 'दध्नः सोम्य मध्यमानस्य योणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तत्सर्पिर्भवत्येवमेव खलु सोम्यान्नस्याश्यमानस्य योणिमा स ऊर्ध्वः समुदीषति तन्मनो भव- ति' इत्यन्नाणिमान्नरसजनिता मनसः शक्तिः षोडशादिनावच्छेदेन षोडशधा विभज्य कलात्वेन विवक्ष्यते तासां कलानामेका कलावशिष्टास्ति तयैककलयेदानीं श्रुत्वापि वेदान् प्रतिपद्यस इति श्वेतकेतुं तत्पितुरा रुणेर्वचनम् । आसीदिति । स्यादित्यपि पठ्यते । मन उच्यत इति एककलापदेनोच्यते । जीवमनसोः क्रमः जीवमनसी भूतेभ्यः पूर्वं पश्चाद्वेति संशयापनुत्तये विचारणीयः । मयटेति 'अन्नमयं हि सौम्य मनः' इति श्रुतौ । भवतीति । विधीयत इत्यपि पठ्यते । पुरीषमांसमनोरूपेण त्रेधा भवतीत्यर्थः । तस्येति मनसः । अन्नमयेति 'अन्नमयं सौम्य' इत्यादिश्रुतेः पोषणाभिप्रायकत्वनिश्चयेन । तयोरिति जीवमनसोः पूर्वं वा पश्चाद्वेति क्रमः । उपेति छान्दोग्ये एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय 'तत्तेजोऽसृजत' इति तेज आदिसृष्टिरुक्ता । न वाव्याकाशयोरित्येकविज्ञानेन वाय्वाकाश- योर्विज्ञानं न भवेदतः 'तस्माद्वा एतस्मात्' इति तैत्तिरीयोक्तवाय्वाकाशात्पत्तिमपेक्षते । अतश्छान्दोग्यस्य तैत्तिरीयमुपजीव्यं तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । एवमुपोद्घातमुक्त्वा भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तैत्तिरीयक इति । आकाशेति 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः' इत्यारभ्यौषधीभ्योऽन्नमित्यन्तेन । अन्नमयेति । 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' इत्यादिना । तत्रेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तस्येति अन्नमयस्य । इदमिति । प्रत्यक्षवाचिनेदमा 'तस्येदमेव शिरः, अयं दक्षिणः पक्षः, अयमुत्तरः पक्षः, अयमात्मा, इदं पुच्छं प्रतिष्ठा' इति । न ह्यन्नरसमयादन्यः प्रत्यक्षेण दर्शयितुं शक्यते । तत इति । 1328