अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । १६३

केचिदिदं सूत्रमुत्तरसूत्रपूर्वपक्षत्वेन योजयन्ति। तत्रायमर्थः। ते प्राणाः कतीत्याकाङ्क्षायां, 'सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात् सप्तार्चिषः समिधः सप्त जिह्वाः'। 'अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः' इति। 'सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चौ' इति। 'नव वै पुरुषे प्राणा नाभिर्दशमी'। 'दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशः' इत्येवमादिषु

भाष्यप्रकाशः।

चराधिकरणे संबन्धे तु, एते हेतवो व्याख्यातरीत्या उत्सूत्रमेव बोध्याः। तेन न कापि न्यूनता। अत्र सर्वेऽपि वियदाद्यतिदेशमङ्गीकृत्य इन्द्रियाणामुत्पत्तिं वदन्ति। सन्निहितजीवाति- देशानङ्गीकारे तु केचन जीवस्यानुत्पत्तिराख्याता, प्राणानां तूत्पत्तिराख्येयासीदित्यसंबद्धत्वं हेतुं वदन्ति। अपरे तु, उत्पत्त्यनुत्पत्तिबोधकयोः श्रुत्योः सद्भावेऽप्युत्पत्तिबोधकश्रुतीनां भूयस्त्वात् पूर्वतन्त्रे च 'विप्रतिषिद्धधर्मसमवाये भूयसां स्यात् स्वधर्मत्वम्' इति निर्णयं हेतुमाहुः। अन्ये तु, असद्वेति वाजिश्रुतिमपि ब्रह्मपरत्वेन व्याकुर्वन्तः, प्राणा वा ऋषय इति बहु- त्वश्रुतिं च गौणीं वदन्तः, 'सदेव सोम्य' इति श्रुतेर्ब्रह्मातिरिक्तस्य प्रागवस्थानासम्भवमेव हेतुमाहुः। इतरे तु, 'एतस्माज्जायते प्राण' इति श्रुतिमेव हेतुमाहुः।

रश्मिः।

त्यादिभाष्यविभागे न्यूनतेलाकाङ्क्षायामाहुः एतस्येति। संबन्ध इति पूर्वपक्षत्वेन हेतुतासंबन्ध इत्यर्थः। सिद्धान्तपूर्वपक्षयोर्हेतुतासंबन्धात्। हेतव इति गौण्यसंभवादयः सूत्ररूपाः। उत्सूत्र- मिति सूत्राणि विहायोपरिष्टात्कर्तव्याः। उद् अधिकाः समीपे सूत्राणां बोध्याः। 'अव्ययं विभक्ति समीप' इति सूत्रेणाव्ययीभावः। कृष्णस्य समीपमुपकृष्णमितिवत्। तत्समृद्धौ वा, मद्राणां समृद्धिः सुमद्रमितिवत्। एवेति भाष्यादेवकारः। न्यूनतेति भाष्यभाष्यविभागयोर्न्यूनता। वियदादीति। यथाहुः शंकरभाष्ये। यथातीतानन्तरपादाद्युक्ता वियदादयः परस्य ब्रह्मणो विकाराः समधि- गतास्तथा प्राणा अपि परस्य ब्रह्मणो विकारा इति योजयितव्यमिति सूत्रार्थ इति। केचनेति शंकराचार्याः। आख्येति आसमन्तात्कथयितुमिष्टा। अपर इति भास्कराचार्याः। उत्पत्तीति यथाहुः या पुनरस्मिन्प्रकरणश्रुतिः सा मुख्यार्था न। कथमवान्तरप्रलये सृष्टिसाधनानां शर्करादीनां सृष्टिर्वक्तव्येति तदर्थोऽसावुपक्रमः। तत्राधिकारी पुरुषः प्रजापतिरविनष्ट एव। त्रैलोक्यमात्रं प्रलीन- मतस्तदीयान्प्राणानालोक्य श्रुतिः प्रवृत्तेत्यनुत्पत्तिबोधकश्रुत्यविरोधः। अनुत्पत्तिबोधिका श्रुतिस्तु तत्प्राक्छ्रुतिसूत्रे उक्ता। उत्पत्तिबोधिकाः श्रुतयस्त्वेवमुदाजह्रुः। 'पुरुष एवेदं विश्वं कर्मतपोब्रह्म- परमामृतम्' इति 'ब्रह्मैवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम्' इति। 'आत्मनो दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम्' इति। 'उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवति' इति यदा मुख्यार्थसंभवेऽपेक्षितार्थत्वेनान्यार्थ- कल्पनमयुक्तमिति। हेतुमिति जीवातिदेशानङ्गीकारे हेतुम्। अन्य इति रामानुजाचार्याः। असद्वा इदमित्यस्मिन्प्रकरणस्था तत्तच्छ्रुतिसूत्र उक्ता। व्याकुर्वन्त इति। यथाहुः असद्वा इदमग्र आसीदित्यादिवाक्येष्वपि 'प्राणशब्देन परमात्मैव निर्दिश्यते' इति तथा प्राण इति सूत्रे। गौणी- मिति। यथाहुः सूत्रद्वयमेकीकृत्य सर्वैः प्राणा इति बहुवचनश्रुतिर्गौणी बह्वर्थासंभवाद्ब्रह्मण एकत्वे-