अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

१६२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० २ पा० ४ अ० १ सू० ५ चकारात् तत्तदुपाख्यानेषु चक्षुःप्रभृतीनां देवतातत्वं संवादश्च । अतश्चेतन- तुल्यत्वम् ॥ ५ ॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं तथा प्राण इत्यधिकरणम् ॥ १ ॥ भाष्यप्रकाशः। प्राहुः चकारादित्यादि । तत्तदुपाख्यानेष्विति व्रतमीमांसाप्रभृतिषु । चेतनतुल्यत्व- मिति । स्वरूपतोऽचेतनत्वात् । 'तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय' इति धर्मरूपज्ञानस्य श्रावणाच्च चेतनतुल्यत्वम् । एवमत्र प्राणपदवाच्यानां जीवतुल्यत्वं समर्थितम् । एतच्च सूत्रस्थो- रश्मिः। अत अनेत्यादिः स्मार्तः प्रयोगः । तथेत्यस्य पञ्चम्या लुका जीवसमानयोगक्षेमत्वादित्यर्थः । तत्रापि ह अत इति सार्वविभक्तिकस्तसिरिति तृतीयान्तेन विवरणमन्ध्वेत्यादि । जीवसमान- योगक्षेमत्वं चक्षुरादीनामजन्यत्वेनानश्वरभावत्वेन व्यासेर्वागादौ सिद्धा चक्षुरादिष्वप्युक्ताजन्यत्वे- नानश्वरभावत्वसिद्धिः । चक्षुरादिः अनश्वरभावः, अजन्यत्वात्, वागादिवदिति । यद्वा सिद्धमूर्त्तुः अत अनश्वरेत्यादिना । इदं वाक्यमतपसा भाष्यीयशब्दानुकरणं वा (प्रातिशाख्यप्रसाध्यमपि) अनश्वरभावस्य चक्षुरादिरूपस्यायारूपज्ञो भवतीत्यादिश्रुत्युक्तसाजन्यत्वेन तथानित्यत्वमित्यर्थः । अत्र मनु चक्षुरादिर्नातिदेशसद्भाववाननित्यत्वाद्वटवदित्यनुमानेन हेतोरतिदेशसद्भावरूपस्य स्वरूपा- सिद्धत्वमिति चेन्न चक्षुरादिर्नित्यः सप्तगतेर्विशेषितत्वात् । यन्नैवं तन्नैवं घटादिवदित्यनुमानेना- नित्यत्वस्यैव हेतोः स्वरूपासिद्धत्वात् । ततश्च चक्षुरादिस्तस्यातिदिष्टधर्मवानतिदेशसद्भावात्प्राणा- दिवदिति बुद्धिरथो हेतुः शुद्ध इत्येवमत्रापि तथेत्यनुवर्त्य सूत्रार्थो योजनीयः । तेन जीवसमानधर्मत्वं प्राणेषु प्रसाधनाय गौण्यसंभवसूत्रे उत्क्रान्त्यादिवाक्येष्वतिदेशकत्वं प्रसाध्य साध्यमतिदेशकत्वे नियामक मित्यतिदेशनियामकसिद्धयर्थं त्रिषु सूत्रेषु प्राणादीनां नित्यत्वमसद्भावत्साध्यर्थम् । यद्यपि 'तथा प्राणः' इत्यत्र प्रकाशेऽतीतपादान्तेऽष्टानियमेन परमतं निराकृतम् । यद्यपि तत्सन्नि- हितमित्यादिना सन्निहितत्वस्यातिदेशनियामकत्वं प्रोक्तम् । तथाप्युपलक्षणविधया पूर्वमीमांसो- क्तमप्युक्तं साध्यादि ह्यतिदेशनियामकम् । यद्वा सन्निहितमतिदेशकं परत्र साध्याद्यसमा- नाधिकरणमतः पूर्वमीमांसामुपायिरमदृस् । चकारेति पुनरर्थकश्चकारः समुच्चये वा । अतोऽति- देशकसद्भावरूपो हेतुः शुद्धः । अत उक्तं चकारसूचिमिति हेत्वन्तरं जीवतुल्यतायाम् । व्रतेति बृहदारण्यके सप्तान्नब्राह्मणेऽस्ति व्रतमीमांसा । 'अथातो व्रतमीमांसा प्रजापतिर्ह कर्माणि ससृजे तानि सृष्टान्यन्योन्येनास्पर्धन्त वदिष्याम्यहमिति वाग्दध्रे द्रक्ष्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्य- हमिति श्रोत्रमित्येवमन्यानि कर्माणि यथा कर्म' इति श्रुतेः । प्रभृतिशब्देन तृतीयस्कन्धेन्द्रियप्रसङ्गः संगृह्यते । तथाचायं सूत्रार्थः । जीवगतिः सप्तानां गतिः सप्तगतिस्तस्याः, एकत्वम- विवक्षितम् । हेतौ पञ्चमी न तु ल्यब्लोपांदाविति । सप्तानां गतिभिर्विशेष्यत इति विशेषिता तस्या भावः विशेषितत्वम् । टापो हस्वः पञ्चमीति । नन्वेतस्य सूत्रस्योत्तराधिकरणे संबन्धेऽतिदेशक- सद्भावरूपस्य हेतोः स्वरूपासिद्धत्वमक्षुण्णम् । सूत्रस्य नित्यत्वासाधकत्वेनानित्यत्वेन चक्षुराय- सादृश्यांशतः सौत्रतथाशब्दार्थसादृश्याभावे हेतुघटकातिदेशकसूत्रांशांशाभावात् । ततश्चक्षुरादौ सादृश्याद्यभावाहितातिदिष्टधर्मवत्त्वाभावेन 'तादृशधर्मवत्त्वं प्राणेतिदिश्यति' इत्यादि सूत्रभाष्याक्तप्रतिज्ञाया न्यूनता । एतदनुरोधेन पूर्वाधिकरणमात्रशेषत्वे तु गौण्यसंभवसूत्रीये तेन बुद्धिरूद्वेतुशुद्ध्यार्पानी- 1458