अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

चकारस्तु विरोधाभावो वक्तव्यः, अधिकरणं च संपूर्णमेकदेशिन इति सूचयति । तस्माज्जडजीवधर्माणां भगवत्युपचारः, निषेधस्तु मुख्य इति ॥ १८ ॥ इति तृतीयाध्याये द्वितीयपादे पञ्चममरूपवदेव हीत्यधिकरणम् ॥ ५ ॥ भाष्यप्रकाशः । इति विरोधाभावादुपमारूपं निदर्शनमपि निर्णायकमित्यर्थः । सिद्धमाहुः तस्मादिति । ब्रह्मणः प्रपञ्चविलक्षणत्वेन कार्यासाधारणधर्माणां कारणे ब्रह्मण्यभावेन ब्रह्मणस्तत्स्वरूपधर्माणां च लौकिकमनोवागगोचरत्वेन ‘कृत्स्नः प्रज्ञानघन’ इति श्रुत्या आकारस्य ज्ञानात्मकत्वेन तच्चे- ष्टियादीनां धर्माणां च नैसर्गिकत्वेन तेषां च भगवत्प्राकट्ये एव दर्शनादिव्यवहारविषयत्वेन लौकिकवाङ्मनोभिः प्रतीयमानानां स्थानधर्मत्वात् तथेत्येकदेशिमतेन सिद्धमित्यर्थः । तेन ब्रह्मणः स्थानतो जडजीवधर्मवत्त्वम्, स्वतस्तु तद्रहितत्वमित्येकदेशिमतेन सिद्धम् । एतेनास्याधिकरणस्य प्रासङ्गिकत्वं वक्ष्यमाणोपद्घातत्वं वेति सूचितम् । विद्वन्मण्डने तु मायावादिमतेन अरूपवत्सूत्रप्रकृतैतावत्सूत्रद्वयाभ्यां निर्विशेषस्यैव मुख्य- तया निरूपणं दृश्यते इत्याशङ्कायां 'न स्थानतोऽपी'त्यादिसूत्रत्रयम्, 'अरूपव'दित्यादिसूत्रचतुष्टयं चोपादेयांशमादायेवं व्याख्यातम् । तथाहि । तत्र जडजीवधर्मा ब्रह्मणि सन्ति न वेति विचार- यैस्तन्निरूपकनिषेधक श्रुतीनामन्योन्यविरोधपरिहारं च विचारयन्नुभयोरपि श्रुतिवाक्यत्वेनान्यतर- बाधमप्यशक्यं जानन्नौपाधिकं ब्रह्म सविशेषश्रुतिविषयः, निरुपाधिखरूपं तन्निर्विशेषश्रुतेरिति मतम्, ‘न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र ही’ति सूत्रेणौपाधिकत्वे तत्स्वभावत्वं ब्रह्मणो न सम्भवतीति तच्छ्रुतीनामब्रह्म निरूपकत्वापत्तिरिति निरस्य, पुनरुपाहितानुपहितयोर्भेदाङ्गीकारेणो- भयरूपत्वं ब्रह्मणि भविष्यतीति तन्मतोपपत्तिमाशङ्क्य, 'न भेदादितिचेन्न प्रत्येकमदतद्वचना’दिति सूत्रेण ‘अपि चैवमेके’ इत्यग्रिमेण चामेदबोधकश्रुतिविरोधनिरूपणेन निरस्य, पुनराकाराणां प्रपञ्च- मध्यपातित्वात् प्रपञ्चस्य जन्यत्वात् तेषामपि तथात्वात् तेषु ब्रह्माभेदबोधनमौपचारिकम्, अतः साकारवादिन्यो न ब्रह्म निरूपिका इति प्राप्त आह ‘अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वा’दिति । स्यादेतदेवम्, यद्याकाराणां प्रापञ्चिकत्वं भवेत्, न त्वेवम् । न हि प्रपञ्चस्थितत्वेनैव प्रापञ्चिकत्वं वक्तुं शक्यम् । त्वदभिमतस्यापि तथात्वापत्तेः । अतो निराकारवादिनीष्विव साकारवादिनीष्वपि श्रुतिष्वरूपवदेव तद् प्रतिपाद्यते । रूप्यते निरूप्यते व्यवह्रियते इति रूपं सर्वव्यवहारविषयत्वम्, तद्युक्तं रूपवद्वि- श्वम्, ब्रह्म तु तद्विलक्षणमित्यर्थः । यथा चैतत् तथा मृत्स्नामक्षणादिप्रसङ्गनिरूपणेन निरूपितम् । रश्मिः । तद्रूपेति । सूर्याद्युपमेयत्वम् । विरोधाभावादिति । असमस्यैव प्लुष्‍यादिसमत्वमिति तथा । पृथिवे- त्यत्युपमोपमानं सूर्यादि तद्रूपं निदर्शनम् । शेषमिति । अवक्तव्यः उक्तप्रायत्वात् । सूचय- तीति । समुच्चयार्थकत्वात्सूचयति । जडेति । सर्वकर्मसर्वकामत्वादीनां लौकिकानाम् । निषेधोऽस्थूला- दिश्रुत्या । इति विरोधपरिहारः । एवं शेषं स्फुटमित्यर्थः । स्थानत इति । तत्सूत्रे स्पष्टम् । प्रास- ङ्गिकत्वमिति । अविरोधप्रतिपादकेनाधिकरणेन स्मृतसैकदेशिमतसाविरोधप्रतिपादकस्योपेक्षानर्हत्वा- दिति भावः । वक्ष्यमाणेति । मुख्यसिद्धान्तबोधकवक्ष्यमाणाधिकरणस्य किमपेक्षया मुख्यत्वमिति निरूपकसापेक्षस्य प्रकृतस्य सिद्धयर्थैकदेशिमतस्य मुख्यत्वनिरूपकस्य चिन्तात्र कृतेत्युपोद्घातत्वम् । १. मूलपुस्तके ब्रह्मण इत्यारभ्य इत्यर्थ इत्यन्तं विद्धार्यकथनं नास्ति, किन्तु शेषं स्फुटमित्येव वर्तते, रश्मिकारेण तदेव विवृतमिति । 1660