अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१६६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० २ अ० ९ सू० ३०. भाष्यप्रकाशः। दिभ्यम्', 'यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयती'त्यादौ ज्ञातृध्येयत्वद्रष्टृद्रष्टव्यत्वाभ्यां गन्तृगन्तव्य- त्वेन नियन्तृनियन्तव्यत्वेन च भेदो व्यपदिश्यते । 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि', 'एष त आत्मा सर्वा- न्तर एष त आत्मान्तर्याम्यमृत' इत्यभेदश्च । एवमुभयव्यपदेशे सति यद्यभेद एकान्त एव गृह्येत, तदा भेदव्यपदेशो निरालम्बन एव स्यात् । अतो यथा अहिरित्यभेदः, कुण्डलाभोगप्रांशुत्वादी- नेति भेदः, एवमिहापि उभयव्यपदेशदर्शनादङ्गीकर्तव्यः । अथवा । यथा सौर्यः प्रकाशस्तदाश्रयश्च सूर्यो नात्यन्तभिन्नौ, उभयोस्तेजस्त्वाविशेषात्, अथ च भेदव्यपदेशभाजौ भवतः, एवमिहापीतिव्या- ख्याय, ततः, पूर्ववद्वेत्यादिसूत्रद्वयं सिद्धान्तीत्यत्वेनाभिप्रेत्य, यथा वा, 'प्रकाशादिवच्चावैशेष्य'मिति सूत्रे पूर्वमुपन्यस्तं तथैवैतद्भवितुमर्हति । तथा सत्यविद्याकृतत्वाद्बन्धस्य विद्यया मोक्ष उपपद्यते । यदि पुनः परमार्थत एव बद्धः कश्चिदात्माऽहिकुण्डलन्यायेन परमात्मनः संस्थानभूतः प्रकाशाश्रय- न्यायेन वा एकदेशभूतोऽङ्गीक्रियते, तदा बन्धस्य पारमार्थिकत्वेन तिरस्कर्तुमशक्यत्वान्मोक्षशास्त्र- वैय्यर्थ्य स्यात् । श्रुतिश्च भेदाभेदौ न तुल्यवद्व्यपदिशति, किन्तुवभेदं प्रतिपाद्यत्वेन निर्दिशति । भेदं तु पूर्वप्रसिद्धमेवानुवदत्यर्थान्तरविवक्षया । किञ्च । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे'त्यादिना चेतना- न्तरं निषेधति, 'अथात आदेशो ने'ति, 'तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपर'मित्यादिना च प्रपञ्चम् । अतोऽ- न्यनिराकरणाद्ब्रह्ममात्रपरिशेषणाच्च 'प्रकाशादिवच्चावैशेष्य'मितिसूत्रोक्त एव सिद्धान्त इत्याहुः । तदसङ्गतम् । तद्रीतिके प्रथमसूत्रव्याख्याने मूर्तामूर्तप्रतिषेधस्य 'प्रकृतं प्रतिषेधती'त्येताव- तैव सिद्धेरेतावत्त्वमित्यस्य, एतावत्त्वपदादरे च प्रकृतपदस्य वैय्यर्थ्यप्रसक्तेर्दुर्নিবারत्वात् । एताव- त्वमिति त्वप्रत्ययस्य भावेऽनुशिष्टत्वेन एतावता परिच्छिन्नस्य मूर्तामूर्तलक्षणरूपद्वयस्य तेन पदे- नालाभात् । त्वस षष्ठ्यन्तादनुशिष्टत्वेन तृतीयान्तादभवनेनापि तथात्वाच्च । अथ तन्न विग्रहवा- क्यम्, किन्त्वर्थमात्रकथनमित्युच्यते, तदापि रूपद्वयात्मकस्य सर्वस्य प्रपञ्चस्य परिच्छिन्नान्तर्निवे- रश्मिः। दिति सौत्रं पदं व्याकरोति स्म तथाहीति । अविद्यां विधूयेत्यावरणभङ्गः । तद्वतार्येति । सूत्रद्वय- मवतार्य । एवेति । आलम्बनयोग्यव्यवच्छेदकः । अतो यथेति । रङ्गुरहिरित्यभेदः । अहेः कुण्डलमा- भोगो रङ्गुः । प्रगतः अंशुः प्रांशुः तत्त्वम् । उभयेति । भेदाभेदव्यपदेशदर्शनात् । प्रकाशाश्रयसूत्रव्या- ख्यानमाहुः अथवेति । भेदरूप्येति । सूर्यस्य प्रकाश इति प्रयोगादिति भावः । अभिप्रेत्येति । इत्याहुरित्यनेनान्वेति । कथं सिद्धान्तत्वेनाभिप्रेतत्वमित्यतः पूर्वसूत्रीयभाष्यं प्रक्षिपन्ति स्म यथा वेति । इतीति । इति पूर्वं तस्मिन्सूत्र उपन्यस्तमितियोजना । एतदिति ब्रह्म । बन्धस्य भेदस्य । मोक्षोऽभेद उपपद्यते । संस्थानेति । ज्ञातृध्येयादिभावात्तथा । एकदेशेति । भेदव्यपदेशभाक्त्वपक्षे ब्रह्मण एकदेशभूतः । भेदं त्विति । ध्यातृध्येयभावाद्भेदं तु पूर्वं अविद्यावस्थायां प्रसिद्धम् । एवेति । सार्वत्रिकत्वादेवेति । अन्विति । सिद्धस्य कथनमनुवादः । अर्थोऽभेदः अन्योऽर्थः भेदः अर्थान्तरं तस्य विवक्षया । प्रतिषेधसूत्रार्थमाहुः किञ्चेति । एवेति । अपिसंराधनसूत्रोक्तस्य सिद्धान्तत्वयोग्यव्यव- च्छेदकैवकारः । ननु प्रकृतं मूर्तामूर्तं एतावत्त्वं यत्पदं इत्येवमेतावत्त्वपदादरे तस्य तद्वाच्यत्वे लक्षणायाः क्वचित् सिद्धत्वेनादोषादूषणान्तरमाहुः प्रकृतपदस्येति । मूर्तामूर्तेति । भावप्रत्ययरहितस्य । तेनेति । भावप्रत्ययसहितेन । तृतीयान्तादिति । एतावता मूर्तामूर्तेन भावः प्रकृतजन्यबोधे प्रकारः एतावत्त्वम् । प्रकृतेन मूर्तामूर्तेन विशेषणेन जन्यो नेति नेतीत्युक्तब्रह्मविशेष्यकबोधः तत्र प्रकारः । तथात्वादिति । तेन पदेनालाभात् । अथेति । भिन्नप्रक्रमे । तत् एतावत्ताभावः । तदित्यव्ययात् । एतावतोर्भाव 1702