अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

२३६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ३ अ० १ सू० ७. अथवा । पूर्वसूत्रेण सर्वरूपेषु मिथः सर्वधर्माणामुपसंहारः प्राप्तः । स चैकान्तिकभक्तानुभवविरुद्ध इत्यत्र व्यवस्थितविकल्पमाह न वेत्यादिना । सर्वे- ष्षवतारेषु भगवदवतारत्वेन साधारणी भक्तिर्यस्य, स सर्वत्रोपसंहारं करोतु नाम । यस्त्वेकान्ती, तस्य स्नेहोत्कर्षेणान्तःकरणमेकस्मिन्नेव रूपे पर्यवसितमिति रूपान्तरमन्तःकरणारूढं न भवत्येवेति नोपसंहारसम्भावनापीति । तदेतदुच्यते न वेत्यनेन । तत्र हेतुः । प्रकरणभेदादिति । श्रुत्यादिषु तत्तदधिकारिणमुद्दिश्य तत्तत्प्रकरणमुक्तम् । तेनात्र प्रकरणंपदेन अधिकार उच्यते । एवं सत्युपासकादिभ्य उक्तरीत्योत्कृष्टाधिकारादित्यर्थः सम्पद्यते । परोवरीयस्त्वादिवदिति । परस्मा- त्परश्च, वराच्च वरीयानिति परोवरीयानुद्गीथः । तथाचाक्ष्यादित्यादिर्गतहिरण्य- श्मश्रुत्वादिविगुणविशिष्टोपासनाया अप्युद्गीथोपासनत्वेन साम्येऽपि सर्वोत्कृष्ट- भाष्यप्रकाशः । अथ पूर्वसूत्रेणैवोक्ताशङ्कानिवृत्तावस्य न तथावश्यकत्वमित्यरून्या प्रकारान्तरेण सूत्रं व्याचक्षते अथवेत्यादि । पूर्वसूत्रेणेति । उपसंहारसूत्रेण । इत्यत्र व्यवस्थितविकल्पमाहेति । इति हेतोर्नास्मिन् सूत्रे तथाहेत्यर्थः । व्यवस्थास्वरूपं स्फुटीकुर्वन्ति सर्वेष्वित्यादि । तदेतदिति । व्यवस्थितं विकल्पन् । तत्र हेतुरिति । व्यवस्थायां हेतुः । नन्वस्तु व्यवस्थायामधिकारभेदस्य हेतुत्वम्, तथाप्यनुपसंहार उत्कृष्टाधिकारो हेतुरिति कथं गम्यते इत्याकाङ्क्षायां दृष्टान्तेन गम्यते इति बोधनाय दृष्टान्तमुपन्यस्य व्याकुर्वन्ति परस्मादित्यादि । छान्दोग्ये प्रथमप्रपाठके प्रवाहणोद्गीथकुशलतमेनोद्गीथविद्यासमाप्तावुक्तम् । 'आकाशो ह्येवेभ्यो ज्यायानाकाशः परा- यणम्, स एष परोवरीयानुद्गीथः, स एषोऽनन्त' इति तद्विद्यायामेवाक्ष्यादित्यादिप्रतीकोपा- रश्मिः । षमक्तित्वम् । पूर्वसूत्रेणेति । उपसंहारसूत्रेण । उक्ताशङ्का अर्थभेदे रघुवर्ये शृङ्गादिभावनाशङ्का तस्याः विरुद्धधर्माश्रयत्वमन्तरापि 'विधिशेषव'दितिदृष्टान्तबलेन निवृत्तौ । न तथेति । न मुख्यत्वेन प्रकारेण । दृष्टान्तबलेन शङ्कानिवृत्तावपि प्रकरणभेदस्य सत्त्वादिति भावः । नचाग्निहोत्रप्रकरणत्वेन भेदाभाव इति शङ्क्यम् । अस्तु, परन्तु तथावश्यकत्वं नेति । किञ्च, सौत्रादिशब्दार्थो नेत्यरुच्यापि । उपसंहारेति । अन्यथान्वसूत्रेणेति नोक्तम् । तत्र विरुद्धधर्माश्रयत्वेन शङ्कानिवर्तनात् । नतु तत्र प्रकरणप्रासिर्यथाकथञ्चि- दिति । तेनोपसंहारसूत्रेऽर्थभेदेप्युक्ताशङ्का दृष्टान्तबलेन निवृत्ता । अन्यथात्वसूत्रे साशङ्का विरुद्धधर्मा- श्रयत्वेन निवृत्ता । अत्र प्रकरणभेदेन निवृत्ता । पक्षान्तरे दृष्टान्तबलेन निवृत्तिपक्षे यथाकथञ्चित्प्रकरण- भेदेन निवृत्तिमित्येवमाश्रित्याधिकारभेदेन शङ्का निर्वर्त्यत इति । पूर्वसूत्रे 'अन्यथात्वं शब्दा'दित्यंशेनेत्यादिप्रका- शस्त्वविरुद्धः । भाष्ये । ननु प्रकरणस्य उपसंहारसूत्रे 'स्वस्वशाखोक्तप्रकारकत्वैवे'त्यत्र सन्निवेशेन पुनरुक्तिरित्याशङ्काहुः श्रुत्यादिष्विति । उच्यत इति । हेतुतासम्बन्धरूपलक्षणयोच्यते । उद्गी- थेति । इदं विशेषणमुद्गीथविद्यावक्तृत्वेन । 'शिलकः शालावत्यश्चैकितायनो दाल्भ्यः प्रवाहणो जैवलिः' । अत्रैते श्रोतार इति । तथाचेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तद्विद्यायामिति । 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपा- सीतेोमिति श्रुद्रायतो'त्यादिनोक्तोद्गीथविद्यायाम् । अक्ष्यादित्यादीति । आदित्यश्च अक्षि च अक्ष्या- १. भेदेन । 1772