अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१३८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ३ अ० १ सू० ८. तु लौकिकी, अधिकारस्त्वात्तरः । स एव बलीयानिति । संज्ञैकत्वस्य हेतोरन्व- यव्यभिचारमाह अस्ति तु तदपीति । प्रमितभेदेष्वप्युपासनेषु परोवरीयस्त्व- विषु संज्ञैकत्वमुद्गीथोपासनेत्यस्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥ भाष्यप्रकाशः । ज्ञैकत्वेनोपसंहारप्रयोजनकहेतुचतुष्टयसिद्धौ रूपप्राधान्यकृताधिकारमात्रस्याप्रयोजकत्वाच्चेत्याशङ्क्यो- त्तरं त्वतिप्रसङ्गवारकतयावश्यकत्वेन अधिकारस्योपसंहारनियामकतासमर्थनादुक्तम् । संज्ञैकत्वस्ये- त्यादि । अधिकारस्यान्तरत्वेपि प्रमाणेष्वगणनान्न संज्ञातो बलीयस्त्वमित्याशङ्क्य तस्य तथात्वमाहे- त्यर्थः । प्रमितभेदेष्वित्यादि । छान्दोग्ये ‘ॐमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीते’त्युद्गीथावयवं प्रणवं प्रस्तुत्य, तस्य रसतंमत्वादिगुणोपव्याख्यानपूर्वकं ‘देवासुराः संयतिर’ इत्यादिना, ‘अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे’ इत्युद्गीथावयवप्रणवविषयमुपासनमुच्यते । तथा आदित्याक्षिपुरुषप्रतीककम्, तथा आकाशमुपक्रम्य परोवरीयस्त्वगुणकम् । वाजसनेयके तु ‘हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनात्ययामे’ति कृत्स्नमुद्गीथं प्रस्तुत्य, ‘अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गाये’त्यादिना कृत्स्नोद्गीथविषयमासन्योपासनमुच्यत इति प्रकरणभेदविषयभेदाभ्यां प्रमित- भेदेष्वपि तेषु सा संज्ञास्ति, उपसंहारहेतुर्विद्यावेद्ययोरभेदस्तु नास्तीति न संज्ञामात्रेणोपसंहारः रश्मिः । देवदत्तेतिसंज्ञा इत्यादिप्रयोगे योगे रूढौ च संज्ञाशब्ददर्शनात्समुदायशक्तिरवयवशक्तिर्वा संज्ञेति तथा। धर्माणां जात्यतिरिक्तानां स्वरूपत्वमतः संज्ञात्वमपीति। शब्देन्तर्भावोपि संज्ञाशब्द इति प्रयोगात्। प्रकृते संज्ञात इति। प्रमाणभूतशब्दरूपातः। तस्येत्यादि। अधिकारस्य बलीयस्त्वं सद्धेतुलेनाहुः। भाष्यार्थस्तु संज्ञास्त्वविशिष्टेत्युक्तभाष्यसिद्धस्य संज्ञैकत्वस्य हेतोः उपसंहारकर्ता व्यवस्थाभाववान् संज्ञैकत्वादस्यो- क्तग्रामोपासके साध्याभाववद्वृत्तित्वलक्षणं व्यभिचारमाहेति। भाष्ये। प्रमितेत्यादि। प्रमिताः प्रकारा येषामुपासनानां तेषु । यत्परोवरीयस्त्वं गुणः परोवरीयस्त्वादिगुणेषु । आदिनाक्ष्यादित्यप्रतीके गता हिरण्यश्मश्रुत्वादयो गुणाः । सौत्रत्वात्परोवरीयस्त्वस्यादित्वम् । तत्र साध्याभाववति हेतुः संज्ञैकत्वं किं साध्याभाववदित्यत आहुः उद्गीथेति । उद्गीथोपासने उद्गीथोपासकत्वरूपे साध्याभाववतीत्यर्थः । अत्यस्ति अत्यन्तमस्त्यन्यापेक्षया । अप्यस्तीति वा पाठः । तत् सूत्रीयं सिद्धं संज्ञैकत्वं हेत्वाभास- रूपं तु अस्त्यपि । अपिरुद्गीथोपासनरूपपदार्थसम्भावने । प्रकृते । तदेतदाहुः छान्दोग्ये ॐमित्यादि । उद्गीथावयवमिति । उद्गीथोऽष्टमो रसतमः तस्यातिशयरसस्य रसा अवयवा इति । प्रणवपदं अष्टरूपाभिप्रायेण । अन्यथाऽमपदं निरर्थकं स्यात् । पञ्चाध्याय्या ‘मष्टकृष्णा भवन्ती’ति सुबोधिन्यामिति प्रतिभाति । सर्वभावेपि सारसर्वभाव इत्यपि । तस्येत्यादि । तस्य प्रणवस्य । ‘तस्योपव्याख्यानेषां भूतानां पृथिवी रस’ इत्यादिश्रुतेः रसतंमत्वादिगुणैरुपव्याख्यानं तत्पूर्वकम् । अत्ययामेति । अतिपूर्वः अय गतौ पदव्यत्ययः । प्रमितेति । प्रमिता भेदाः प्रकारा येषामुपासनानां तेषु । तेष्विति उपासनेषु । परोवरीयस्त्वादिगुणेषु च । ते च ते च ते तेष्विति विग्रहात् । तत्रापि उद्गीथोपासन उक्तरूपे साध्याभाववति एकत्वमेकवचनलभ्यं संज्ञैकत्वसेत्यत्रेत्याशयेनाहुः सा संज्ञेति । एकत्वं विवक्षितम्। प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थे सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनान्वेति । ‘एकं रूपं रसात्युथ’ गित्यत्रेव । संज्ञाशब्दाधिकर- १. मर्यादा। 1774