अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ३३७

द्वितीयाभावोद्रेके यथेतेरेऽश्रुप्रलापादयो व्यभिचारिभावाः, तथातिविगाढभावेन तदभेदस्फूर्तिरप्येकः, स च न सार्वदिकः, तदा स्वात्मानं तत्त्वेन विशिंषन्ति, तं च स्वात्मत्वेन। सोऽत्र व्यतिहारपदार्थ इत्यर्थः। अपरं च। उद्देश्यविधेयभावस्फू्र्तौ न ह्यद्वैतज्ञानमस्ति, किन्तु भावनामात्रम्, भक्तानां तु विरहभावे तदात्मकत्व- मेवाखण्डं स्फुरति, येन तल्लीलां स्वतः कुर्वन्ति। एतद्यथा तथा श्रीभागवतदशम-

भाष्यप्रकाशः। खरूपमनेन बोधयतीत्यर्थः। सूत्रं व्याकुर्वन्ति रसात्मकत्वादित्यादीति। एकः स इति। एको व्यभिचारिभावः। तथाच विरहदशायां काश्चनात्मानं तत्त्वेन विशिंषन्ति, अन्याश्च तं स्वात्मत्वेन, अतो भिन्नवक्तृको व्यतिहारपदार्थः, न तु त्वदुक्तरीतिकः, अतः कादाचित्कत्वाच्च तस्य भक्तिफल- त्वमित्यर्थः। सूत्रयोजना तु, इतरवत् अश्रुप्रलापादिवत्, भक्तानां 'अहं कृष्णः कृष्णोऽह'मिति व्यतिहारो विशेषणबुद्धिव्यत्ययो व्यभिचारिभावः, हि यतो हेतोः विशिंषन्ति । भगवद्वृत्तवेनाश्वत्थादीनिव । अनेन प्रकारेणात्मानं कदाचिदेव विशिंषन्ति, न सर्वदा, अतस्तथेति। एतेनोदाहरणेन भक्त्युत्कर्षसिद्धिं स्फुटीकुर्वन्ति अपरं चेत्यादि। (तथाचात्र 'लीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिका' इति पूर्वं कथनात्, 'रिङ्गयामास काप्यङ्घ्री कर्षती'त्यादाव- नुकरणे स्वात्मविस्मरणेन केवलभगवत्त्वस्फूर्तेरेव बोधनाच्चेत्यर्थः। एवञ्च 'मय्येव सकलं जात'मित्यत्रापि भावनामात्रम्, चतुर्थपादे 'तद्ब्रह्मास्म्यहमेव य' इत्यत्र 'ब्रह्माह'मिति पदाभ्यामङ्ग- यभावनामात्रस्यैव बोधनात्। एतद्यथा तथा अस्माभिः कैवल्योपनिषदर्थसंग्रहे स्फुटीकृतमिति ततोज्ञेयम्। अत्राभेदानुभवस्य विगाढभावदशास्थव्यभिचारिभावतया भक्तिमार्गे विनियोग-

रश्मिः। रसात्मकत्वादित्यादीति । अतिविगाढेति । अविहितभक्तिपूर्वकशास्त्रीयस्नेहवत्त्वं विगाढ- त्वम् । अतिशब्दस्तु अन्याभिनवगुप्तपादादिप्रौढदृष्ट्येत्यत्यन्तत्वार्थं विगाढम् । तदभेदेति । रामानुज- भाष्ये 'अम्भस्यपारे' इत्यारम्भे 'महीया'निति पदेनानन्दवल्लीस्थो 'रसो वै स' इत्युक्तः परामृश्यतेऽतोऽत्र तदभेदस्फूर्तिः । तमिति । पुरुषोत्तमम् । भिन्नेति । ज्ञानिभिन्नभक्तवक्तृकः । त्वदिति । ज्ञानिवक्तृकः । 'अहं मनुरभवं सूर्यश्चे'तिवत् । अत इति । भक्तिमार्गीयत्वात् । नस्येति । पुरुषोत्तमाभेदज्ञानस्य । विशेषणेति । व्यत्ययो वैपरीत्यम् । व्यभीति । शान्तरसनिष्ठत्वे सति भक्तिरसनिष्ठत्वात् । तथे- तीति । भक्तिमार्गीयेति । अपरं चेत्यादीति । परेषांमैतरेयतैत्तिरीयकयोरुद्देश्यविधेयभावेऽविद्याया अगतत्वान्न ह्यद्वैतज्ञानमस्ति, किन्तु शास्त्रदृष्ट्या भावनाऽभेदस्मरणम् । एवकारार्थे मात्रच् । पूर्णज्ञानिनो वामदेवस्य 'अहं मनुरभवं सूर्यश्चे'त्येवमवयुत्य(१)निरूपणमद्वैतस्य । कर्ममार्गे संन्यासाभावादङ्गक्तिमार्ग आहुः भक्तानामिति । संन्यासे विरहभावे । 'विरहानुभवार्थं तु सर्वत्यागः प्रशस्यत' इति वाक्यात् । अख- ण्डमित्यस्य भावाद्वैते विशेषणं तदात्मकत्वमेवेति । यथा 'सा सा सा सा जगति सकले कोऽयम- द्वैतवाद' इति । वक्ष्यन्ति चाये लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे । येनेति । अनेनाखण्डस्फुरणस्य करणत्वमुक्तम् । निरोधलीलाकरणे 'पृच्छेयेमा लता' इत्यत्राखण्डं तदात्मकत्वं लतासु स्फूर्तिः करणम् । यतो भगवदीय एव भगवद्गतिं जानातीति पृच्छ्या भवन्ति । 'स्वयमेवात्मनात्मानं जानासी'ति वाक्यात् । तत्रापि स्वतः स्फुरणं प्रत्यक्षालकमिति नान्यप्रक्षापेक्षा । भक्त्युत्कर्षस्त्वेवम्। सर्वभावः पुरुषोत्तमः। गीतायां पुरुषोत्तम- योगाध्याये तयोक्तेः । स चाक्षरद्वारा, स च पाद इति अखण्डांश इदमित्थतयाक्षर एव, पुरुषोत्तमस्या- ४३ ब्र० सू० २० 1873