अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

स्कन्धविवृतौ प्रपञ्चितमस्माभिः । एवं सति मुख्यं यदद्वैतज्ञानं तत् भक्तिभावैक- देशव्यभिचारिभावेष्वेकतरदिति सर्पपर्णाञ्चलयोरिव ज्ञानभक्त्योस्तारतम्यं कथं वर्णनीयमितिभावः ॥ ३७ ॥ इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वादशमन्तरा भूतग्रामवदित्यधिकरणम् ॥ १२ ॥ भाष्यप्रकाशः । विचारेण साधनदशायां सर्वभावेन भजने भेदोपासनवदभेदोपासनस्याप्येकदेशत्वं बोधितम् । सर्वभावेनैवाकृत्स्नत्वपरिहारं तत्र विशेषाभावादिति ।) यत्तु शङ्करभास्कराचार्यौ पूर्वोक्तमैतरेयवाक्यं 'त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसी'ति जाबालवाक्यं चोदाहृत्य, किमिह व्यतिहारेणोभयरूपा मतिः कार्या, उतैकरूपेति संशये, उभयरूपमतिकरणे ईश्वरस्य निकर्षः, संसारिणश्चोत्कर्ष आपद्येतेत्येकरूपैव कार्येति पूर्वपक्षमुक्त्वा, उभयरूपैव कार्या, अन्यथा उभयाम्नानमनर्थकं स्यात् । नचोक्तदोषापत्तिः । अनेन प्रकारेणाप्यात्मैक्यस्यैवानुचिन्तनीयत्वात् । वचनप्रामाण्याच्चात्र द्विरूपा मतिः कर्तव्येत्युच्यते । फलतस्त्वेकत्वमेव दृढीभवति । यथा ध्यानार्थेपि सत्यकामादिगुणोपदेशे तद्गुण ईश्वरः प्रसिध्यति, तद्वदित्याहुः । तदसङ्गतम् । तस्या मतेर्वचनमात्रजन्यत्वे विशेष्यविशेषणभावस्फुरणेन तादृशभावनामात्नं कार्यमिति सिध्यति, न तु तेन भेदोऽपैति, आहार्यज्ञानत्वात् । नचानेन फलत ऐकात्म्यसिद्धि- रित्यपि युक्तम् । पूर्वोक्तैर्न्यायैस्तद्विषयश्रुतिभिश्च सिद्धे अंशांशिभावे तदपनोदेनैकात्म्यस्य वक्तु- मशक्यत्वात् । 'यथा ध्यानार्थेऽपी'ति भवदुक्तन्यायेनापि वाक्यप्रामाण्यात्तद्गुणकेश्वरप्रसिद्धिवद्विशेष- णविशेष्यभावबोधनबलात् तादात्म्यस्यैव सिद्धेश्च । लक्षणाग्रस्तं वाक्यैकदेशं 'तत्त्वमसी'त्यादाय रश्मिः । धोक्षजत्वात् । तथाचेदमित्थतया चरणेऽखण्डत्वम्, न भक्तिलभ्ये पुरुषोत्तम इति ज्ञानाद्भक्त्युत्कर्ष- सिद्धिः । अत्रेत्यारभ्येतीत्यन्तो ग्रन्थो मूलपुस्तके नास्ति । व्याख्या तु सर्वभावेनेति । पुरुषोत्तम- योगाध्याये 'यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारते'तिवाक्या- त्सर्वभावेनेत्यादिः । एकदेशित्वं वृक्षधर्मदेशित्वम् । तत्रेति । अखण्डज्ञाने । भाष्ये । एवं सतीत्यादि । मुख्यमिति । लोकाश्रयणात् । अन्यमार्गत्वाद्वा । भक्तिभावेति । त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिभावाः तेष्वेक- तम इति प्राप्ते महाभाष्यप्रयोगात्तरप् । ज्ञानभक्त्योरिति । दृष्टान्तोऽखण्डस्फुरणेनेति अक्षरज्ञानपीत- कौशेयवासोभक्त्योस्तारतम्यं कथं वर्णनीयमिति प्रश्नः । भक्तिमार्गेन्तराभेदासम्पादनाद्भक्त्युत्कर्ष इत्यु- त्तरम् । संसारिणश्चोत्कर्ष इति । एकेषां जीवब्रह्मवादादपरेषां व्यापकैकजीववादादुत्कर्षः ब्रह्मज्ञानात् । व्यापकैकजीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदौ । एकरूपेति । 'अहं वै त्व'मिति । उक्तेति । निकर्षोत्कर्षदोषयो- रापत्तिः । एकत्वमिति । आवरणभङ्गं बोध्यम् । अपैतीति । अप आ एति । बाधकालीनमिच्छा- जन्यं ज्ञानमाहार्यज्ञानम् । वेदान्तविज्ञानेनावरणभङ्गे फलतस्त्वेकत्वे भूयसां साधनप्रतिपादकानां वेदभा- गानां वैयर्थ्यप्रसङ्गमालोच्याहुः पूर्वोक्तैरिति । द्वितीयाध्यायोक्तैः .सूत्रैः । वक्तुमिति । साधनैर्विना वक्तुम् । विशेषणेति । 'त्वमहं अहं त्व'मिति विशेषणविशेष्यभावः । विशेषणस्य विशेष्यभावः । अन्यथा धर्मादित्वं स्यात् । तस्य बोधनबलात् । तादात्म्यस्येति । नीलो घट इत्यत्रेव गुणसांशस्य तदात्मनो भावत्वं तस्यैव सिद्धेः । घटो नील इति पक्षेपि तथा । लक्षणेति । अंशांशिभावे तादात्म्यम् । १. रश्मौ एकदेशित्वम् । 1874