अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

सिद्धेषु ज्ञानसाधनेषु वृत्तिरात्मनो ब्रह्माभेदसाक्षात्कारत्मिका भवतीति 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती'त्यत्र श्रुतम् । सा भक्तावपि सिद्धायां 'भक्त्या मामभिजानाती'त्यभिज्ञावाक्यावेदिते ज्ञाने निवेशं लभते नवेत्येतद्विचारायाधिकरणान्तरमारभत इत्याशयेन सूत्रं पठन्तो विचारयन्ति अन्तरेत्यादि । भक्तिमार्गे इति, फलभक्तिमार्गे । सर्वान्तरत्वादित्यादि, 'अन्योन्तर आत्मा आनन्दमयः पृथिव्यां तिष्ठ'न्नित्यारभ्य 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोन्तर' इत्यादौ परमात्मा सर्वान्तरत्वेन श्रावितः, स च यदन्तस्तिष्ठति तमन्तरयति बह्निरिवायोगोलकम् । तथा सति श्रुतेन येन केनापि साधनेन तस्मि- न्नभिज्ञायमाने स्वात्मनस्तद्व्यासक्तत्वेन भेदास्फुरणात् स्वात्मत्वेनास तज्ज्ञानमदण्डवारितमतस्तद्भवतीत्यर्थः । तथात्वेपीत्यादि । सर्वान्तरतयैतदात्मनस्तदविभक्तत्वेपि 'सर्वस्य वशी'त्यादिश्रुत्युक्तसर्वेश्वरत्वादि- धर्माणामेवोत्कटमत्या स्फुरणादेतत्तिरस्कृतमेव ज्ञानं भवति, न तु स्वात्मत्वप्रकारकमित्यर्थः । नन्वभि- ज्ञाने सर्वांशज्ञानदर्शनात्तदंशाज्ञाने हेतुं न पश्याम इत्याकाङ्क्षायामाहुः अत्र तथेत्यादि । विपरीते, स्वात्मत्वेन ज्ञाने । एतदेव व्याकुर्वन्ति पूर्वस्मिन्नित्यादि । स इति, भजनानन्दः । न सम्पाद्यत इति, क्रीडायां मुख्यो भक्तिमार्गः क्रीडा च भेदादेव सिध्यतीति 'स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छ'दित्यादिश्रुतिभ्योऽवसीयतेऽमेदश्च तद्व्यवधायक इति तथेत्यर्थः । अन्यथाभावा- दिति, अभेदज्ञानस्य विलायकस्वभावत्वेन तद्धतो विलयादित्यर्थः । नन्वस्तु तस्यां तथात्वं तथापि न सम्पादयतीति कथमवगन्तव्यमित्यत आहुः तत्सम्पादनस्येत्यादि । अलौकिक इति, साक्षात्स- म्बन्धस्य हेये लौकिकशरीरे असम्भवाच्चेत्यर्थः । तथेति, चिकीर्षितलीलाप्रतिबन्धकत्वमेवास्य हीनत्वं तस्मादिदं न सम्भवतीत्यर्थः । प्रतिबन्धकत्वासम्भवो ज्ञानमार्गे तुल्य इति तद्दृष्टान्तेन तं बोधयितुं दृष्टान्तं प्रकारान्तरेणाहुः अथवेत्यादि । आत्मत्वेन ज्ञानाभावस्यायुक्तत्वमाशङ्क्य परिहरतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति अन्यथेत्यादि । नन्वित्यादि । 'उपपन्न' इति सूत्रे दासीदाससुहृद्भेदेन त्रिविधा लीलामध्यपा- तिभक्ता उक्तास्तत्र 'नोद्धवोण्वपि मन्न्यून' इति वाक्यादत्यन्तरङ्गः आदिपदेन व्रजस्थास्तेपि 'रामेण सार्द्धं मथुरां प्रणीत' इत्यादिना विगाढभावा उक्ता इति तेष्वपि चेत्साक्षात्सन्देशद्वारा चोपदेशस्तदेतरेषु किं वाच्यम्, किञ्च, तेषु चेदुपदेशो विफलस्तदा ऽपार्थकार्यकर्तृत्वाज्जीवतुल्पत्वाप- त्तिरिति तस्य तत्र फलमवश्यमभ्युपेयम्, तथा सति पूर्वोक्तमिति सूत्रांशेनाशङ्क्य परिहरतीत्यर्थः । परिहारं व्याकुर्वन्ति नहीत्यारभ्येत्यर्थ इत्यन्तम् । तथा चोक्तरीत्या फलान्तरसत्त्वेनावैफल्ये सति न जीवतुल्यतापत्तिरपि ज्ञानमार्गोत्कर्ष इत्यर्थः । ननूक्तरीत्या भजनानन्दप्रतिबन्धाभाव एव, न ब्रह्माभेदानुभव इत्यत्र किं गमकमित्याकाङ्क्षायामाहुः अन्यथेत्यादि । ज्ञेयमिति, कुरुक्षे- त्रप्रसङ्गस्योत्कण्ठावाक्यैर्ज्ञेयमित्यर्थः । अयमेव सूत्रकारानुशय इति ज्ञापनायाहुः अग्रेत्यादि । उपदेशान्तरपदमिति, दृष्टान्तकोटिप्रविष्टं तत्पदम् । तस्याभावादिति, अभेदोपदेशस्य दार्ष्टान्तिकत्वेन दृष्टान्ते प्रवेशाभावादित्यर्थः । सिद्धमाहुः एतेनेत्यादि । मार्गभेदेन प्रकारभेदेन चैकस्यैवात्मोपदेशस्य दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावेनोक्तकार्यसिद्धौ सम्भवत्यां किमित्युपदेशान्तरं ग्राह्य- मित्याशयेन पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । क्रियत इति, मैत्रेयीब्राह्मणादौ क्रियते । अत्रेति, भक्तिमार्गे । बोध्यत इति, आत्मोपदेशेन बोध्यते । गतार्थत्वमाशङ्क्य परिहरन्ति यद्यपीत्यादि । एतावतेति, आत्मबोधनमात्रेण । आयातीति, फलत्वेन नायातीत्यर्थः । निदर्शनस्य पूर्वमेवो- क्तत्वात्सिद्धमाहुः अत्र इति । तथाच यत्र किञ्चित्कार्यार्थ विप्रयोगतापसहनमावश्यकं तत्रैवं प्रभुः करोति, न तु सर्वत्र, अतः पूर्वोक्तं सारमुपपन्नमित्यर्थः । एवं करणस्य प्रासङ्गिकं फलमाहुः तेनेत्यादि ।