अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

५५८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ४ अ० १ सू० १८. मार्गे । पुष्टिमार्गे त्वन्यैव व्यवस्था । 'न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदि- हे'ति वाक्यात् ॥ १७ ॥ परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८ ॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च ज्ञानोक्तेस्तस्य मुक्तिफलकत्वोक्तेः 'किं प्रजया करिष्यामो भाष्यप्रकाशः। अन्ये तु, 'त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति, प्रथमस्तप एव, द्वितीयो ब्रह्मचर्या- चार्यकुलवासी, तृतीयो योऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्, सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेती'ति छान्दोग्यश्रुतिम्, 'ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासत' इति पञ्चाग्नि- विद्याश्रुतिम्, 'एतमेव प्रब्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ती'ति काण्वश्रुतिं चोपन्यस्य एतेषु शब्देषूर्ध्वरेतसामाश्रमाणां कथनात्तेषां चाग्निहोत्रादिकर्मासम्भवान्न विद्यायाः कर्माङ्गत्वमिति व्याकुर्वन्ति ॥ १७ ॥ परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८ ॥ अत्रान्ये पूर्वोक्ता एव श्रुती- रुपन्यस्य एतेषु शब्देष्वाश्रमान्तराणां परामर्शमनुवादं जैमिनिराचार्यो मन्यते, न विधिम् । अत्र लिङाद्यन्यतमस्य चोदनाशब्दस्याभावात्, अर्थान्तरपरत्वसैतेषु शब्देषु प्रत्येकमुपलम्भाच्च । 'त्रयो धर्मस्कन्धा' इत्यत्र त्रयाणां परामर्शपूर्वकपुण्यलोकप्राप्तिरूपमनात्यन्तिकं फलं सङ्कीर्त्य ब्रह्मसंस्थस्यामृतफलतयाः कथनेन, पञ्चाग्निविद्यास्थद्वितीयश्रुतौ च देवयानोपदेशप्रत्ययेनाश्रमा- रश्मिः। तातस्तपसः सैत्संज्ञानमापुरागताः' इति वाक्याभ्याम् । ज्ञानस्य व्यभिचारदर्शनेन ज्ञानस्यानावश्यकत्व- शङ्का मोक्षं प्रति स्यात् । धर्मस्कन्धाः धर्मशाखाः धर्मांशाः । यज्ञादिपदानि तद्वति लाक्षणिकानीत्याहुः प्रथम इति । प्रथमो यज्ञस्कन्धः ते विद्वांस एव यज्ञवत्त्वात् । द्वितीयोऽध्ययनवान् । तृतीयो दानवान् । भोजनदानवान् । पुण्यलोका इति । पुण्या लोका येषाम् । ब्रह्मसंस्थ इति । ब्रह्मणि संस्था भक्तिर्यस्येति तथोक्तः । 'तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशा'दिति शाण्डिल्यसूत्रात् । ब्रह्मसंस्थो गृहस्थः पञ्चादि- साहाय्यात् । 'ये च इमे अरण्य' इति वानप्रस्थाः । प्रब्राजिनः संन्यासिनः । ऊर्ध्वरेतसामिति । पारिभाषिकब्रह्मचर्याद्याश्रमिनोर्ध्वरेतस्त्वम् । यद्वा । गौण ऊर्ध्वरेतस्त्वम् । अग्निहोत्रादीति । गृहस्थधर्मोऽग्निहोत्रम् । आदिना वन्यपुरोडाशयागो वानप्रस्थधर्मः । यतिधर्मश्च न विद्याया इति । किन्तु कर्मणां विद्याङ्गत्वम् । बहुघेत्युक्ते प्रकाशे उपयुज्यत इति न दूषणम् ॥ १७ ॥ परामर्शं जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८ ॥ सृज तितिक्षायामितिवत् सृष तितिक्षायामित्यपीति मूर्धन्यान्तं पदं परामर्शमिति । यथालिखितपाठकलाभत्वेन तालव्यान्तं पाठकाले कुर्यात् । भाष्ये तु तालव्यान्तम् । एतेष्विति । एत्युपासते प्रव्रजन्तीत्येतेषु । न विधि- मिति । त्रिषु लेडाश्रयणे न विधिः प्राप्तः । सूत्रे अचोदना नाम चोदनाभावः । नञः पञ्चम्या लुक्, चोदनाभावात्, इत्यर्थमाहुः अत्रेति । लिङादीति । लिङ् लेट् लोट् तव्यानामन्यतमस्य । चोदनावाचकशब्दश्चोदनाशब्दस्तस्य । अर्थान्तरेति । वर्तमानार्थपरत्वस्य । अनात्यन्तिकमिति । क्षयिष्णु । न आत्यन्तिकं मोक्षरूपं तद्भिन्नम् । ब्रह्मसंस्थस्येति । व्याख्यातोऽयं शब्दः । देवयानेति । देवयानपद्युपदेशज्ञानेन । 'ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते, तेऽर्चिषमभिसंभवन्ती'ति श्रुतेः । आश्रमान्तरस्येति । 'योषा वाव गौतमग्निः तस्या उपस्थ एव समि'दित्यादिश्रुत्या गृहस्थाश्र- १. श्रीहस्ताक्षरेषु परामर्शमिति । २. मत्त्वङ्गात् । 2058