अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यद्यपि ज्ञानसाधनत्वेन सत्त्वशुद्धेरपेक्षितत्वात् जाते ज्ञाने तत्साधनापेक्षणात् 'एवंविदी'ति वचनात् तादृशे सार्वदिक्ष्यपि तदनुमतिर्नानुचिता । 'अपि स्मर्यते' इत्यनेनाविदुषोऽप्यनुमतेर्वक्ष्यमाणत्वाच्च । तथाप्याचार्येणावस्थाविशेषविषयकत्व- मुक्तं यत्, तेन ज्ञानिनोऽप्यनापदि विहितत्यागोऽविहितकरणं च चित्तमालिन्य- जननेन ज्ञानतिरोधायकमिति श्रुत्यभिमतमिति ज्ञाप्यते । अत एव श्रीभागवते द्वितीयस्कन्धे "विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक्सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् । ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः । यदा तदेवावसत्तर्कैस्तिरोभूयेत विप्लुत"मिति ब्रह्मणोक्तम् । 'ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा। बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति' इति मार्कण्डेयेनाप्यु- क्तम् । एषा ज्ञानमार्गीयज्ञानवतो व्यवस्थेति ज्ञेयम् । भक्तिमार्गीयस्यैवमापद्- सम्भवात् । 'अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यह'मिति भगवद्वाक्यात् । 'मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' इत्यत्रैवकारेण पुरुषोत्तमज्ञानवत एव मायातरणोक्तेरक्षरमात्रज्ञानवतां तथात्वमुचितम् ॥ २७ ॥

भाष्यप्रकाशः । व्यवस्थितत्वेनासार्बदिकत्वान्न तया सार्वदिकानां सत्त्वशोधकसाधनानां ज्ञानमार्गे बाधः शक्यवचन इत्यर्थः । अत्र किञ्चिदाशङ्क्य परिहरन्ति यद्यपीत्यादि तथापीत्यादि च । ननु भवत्वेवं ज्ञानमार्गे, तथापि भक्तिमार्गे शमदमादीनां सत्त्वशोधकानां स्वभावतः प्राप्तत्वेन तदर्थकनिर्बन्धा- भावात्तस्यापदुपस्थितौ पूर्वोक्तानुमतेरपि तत्र वक्तुमशक्यत्वाच्च सा गतिरित्यत आहुः भक्ति- मार्गीयस्यैवमिति । ननु यद्येवम्, तदा ज्ञानमार्गीयस्य कथमापत्तिरित्यत आहुः मामेवेत्यादि । तथा च मायावरणाभावादापत्तिमत्त्वमित्यर्थः ॥ २७ ॥

रश्मिः । माषान् भक्षितवान् । तेनोदपानं गृहाणेत्युक्ते सति, उच्छिष्टं न पीतं स्यादिति प्रतिषिध्य स्थिते चाक्रायणे, किमेते माषा उच्छिष्टा नेति हस्तिपेकेनोक्ते सति, नेत्यत्र हेतुमाह चाक्रायणः । कुल्माष- भक्षणं चेदहं न कुर्याम्, तर्हि मे जीवनं न स्यात्, उदपानं तु तटाकादिषु स्वेच्छाततो भविष्यतीति । एवमन्योच्छिष्टान् माषान् खादित्वा शिष्टान् जायायै ददौ, तया च भर्तुः स्वभावज्ञया निहितानु- त्तरादनेपि भक्षितवानिति श्रुतम् । ज्ञानान्तरङ्गेति । न च बहिरङ्गत्वमुक्तमिति कुतोऽन्तरङ्गत्वमिति वाच्यम् । अन्तरङ्गतमाद्वहिरङ्गमन्तरङ्गमित्यदोषात् । अत्रान्तरङ्गतमादीनां क्षराक्षरपुरुषोत्तमज्ञानैर्विवेको ज्ञेयः । भाष्ये चित्तमालिन्येति । 'यथा यथात्मा परिमृज्यत' इति वाक्यमनुसन्धेयम् । ऋष इति हे नारद । प्रयच्छतीति । चित्तमालिन्यजननेन ज्ञानतिरोधायको मोह इति । तमोरूपमायाकार्य- त्वात् । प्रकृतेति । तदर्थकेति । भक्त्यर्थकशमादिनिर्बन्धाभावात् । तस्य आपदुपस्थिताविति च्छेदः । तत्रेति । भक्तिमार्गे । तस्येति । भक्तिमार्गीयस्य । आपत्तिमत्त्वमिति । भाष्यीयस्य तथात्वमिति पदस्य विवरणमिदम् ॥ २७ ॥