अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७१ देहान्तरजीवस्य प्राणानामिन्द्रियाणां च सहैबोत्क्रमणं वदतीति वागादित्यस्य तत्रासम्भवान्नोक्तस्य प्रश्नविषयत्वं वक्तुं शक्यम् । पूर्ववाक्ये 'अत्रैव समवनीयन्त' इत्युक्तत्वाच्च, अतोऽस्मदुक्त एव मार्गोऽनुसर्तव्यः । एतेन नायं परविद्यावान् भाष्यप्रकाशः। अतो देहान्तरप्रेप्सावतः प्रश्नविषयताया वक्तुमशक्यत्वादस्मदुक्त एव मार्गः, सदसत्कर्म- प्रधानो मर्यादामार्ग एव कर्मपद आदर्तव्यः । अन्यथा केवलकर्मणः संसारजनकत्वात् प्रशंसा- वैयर्थ्यापत्तेः । मार्गादरे तु तस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिकर्मात्मकत्वादिष्टं कर्मादाय प्रशंसोपपत्तेः । दुष्टं कर्मादाय शरीराम्नानाद्युपपत्तेश्च । एतद्बोधनायैव 'पुण्यो वा पुण्येने'ति मार्गस्वरूपमुक्तम् । एवं सतीदमत्र सिध्यति । यः सद्यो मुच्यते, तस्य प्राणानामत्रैव समवनयनम् । य- श्चान्धन्तमो विशति, तस्यापि प्राणानामत्रैव समवनयनम् । शरीरदुरवस्थालिङ्गात् । अन्यथा तदुक्तिवैयर्थ्यापत्तेः । ये पुनः क्रममुक्तिगामिनः, तत्प्राणानां सहोत्क्रमः । 'अणुः पन्था विततः पुराण' इत्यादिश्रुतेः । 'यदि प्रयास्यन्नृप पारमेष्ठ्य'मित्यादिस्मृतेश्च । ऊर्ध्वगामिनां च तथा । 'तदेव तत्सह कर्मणैती'त्यादिश्रुतेः, 'मनः कर्ममयं नॄणा'मित्यादिस्मृतेश्च । सुबोधिन्यां तु धृतराष्ट्रं प्रत्यक्रूरवाक्ये 'अकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणाराय' इत्युक्त्वा, उपसंहारे 'मृतोऽन्धं रश्मिः। तत्रेत्यस्य भाष्यस्य 'इहैव समवनीयन्त' इति श्रुत्युक्ताश्रये भगवतीत्यर्थः । नोक्तस्येति भाष्यविवरणम् । अतो देहान्तरेति । नोक्तस्येत्यत्र उक्तस्येत्यस्यार्थः देहान्तरप्रेप्सावत इति । प्रश्नविषयत्वं वक्तुं न शक्यमित्यत्र भाष्यान्वये इतिशब्दं हेत्वर्थकमध्याहृत्य विवरणं प्रश्नविषयतेत्यादि । सदसदिति । सन्मार्गरूपं कर्ममार्गरूपं चासत् तदतिरिक्तं सर्वम् । कर्मपद इति । औपश्लेषिकाधारे सप्तमी । प्रशंसति । 'यन्नशशं ५ सत्तुः कर्म हैव तत्प्रशशं ५ सत्तु'रिति श्रुत्युक्तप्रशंसावैयर्थ्यापत्तेः । यञ्चेति । पुष्टोपि । समवनयनमिति । अष्टमोपदेशस्य समत्वात् । तत्र समवनाश्रयस्य भगवत्त्वात् । तत्रार्यं विवेकः । भक्तिमार्गीया आनन्दे लीना भवन्ति अनुग्रहात्यन्तानुग्रहयोः पुष्टिमर्यादाकारणयोः सत्त्वात्, ये संमूर्खा रताः आसुरीसंपज्जाताश्च तेषामानन्दधर्मे तमसि लयः अनुग्रहाभावादिति । तदुक्तीति । शरीरदुरवस्थोक्तिवैयर्थ्यापत्तेः । तत्प्राणानां तेषां प्राणानाम् । अणुः पन्था इति । शारीरब्राह्मणेऽस्ति । मोक्षः । अणुः स्थूलादिसकलविशेषातीतत्वात् । विततः विस्तीर्णः सत्याद्या- त्मावगाहित्वात् । पुराणश्चिरंतनो नित्यः श्रुतिप्रकाशितत्वात् । एवंभूतः पन्था अमेदान्वयः फलसाधनयोरतो भक्तिज्ञानमार्गः । मोक्षाभिन्नः 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वा'दिति सूत्रेण धर्मधर्मिणो- रभेदात् । आदिना 'मा ५ स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविद उत्क्रम्य स्वर्गं लोकमितो विमुक्ता' इति पादत्रयम् । अर्थस्तु मां याज्ञवल्क्यं स्पृष्टः शाखाचार्यादेर्मामनुप्राप्तः मया प्राप्त इति वा । किञ्च मयैवानुवित्त इत्यत्रैवैकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदको न भवतीत्यभिप्रेत्याह तेनेति । जीवन्त एव विमुक्ताः सन्त इतोऽस्माच्छरीरपातादूर्ध्वमनन्तरमेव तेन ब्रह्मविद्यामार्गेण स्वर्गं परमानन्दलक्षणं प्रकरणाल्लोकं स्वप्रकाशं यन्ति गच्छन्तीति । यदि प्रयास्यन्निति । क्रममुक्तिप्रतिपादिका द्वितीय- स्कन्धस्मृतिः तस्याः । अकृतार्थमिति । पूर्वार्धसमाप्तौ 'पुष्णाति यानधर्मेण स्वबुद्ध्या तमपण्डितम् । तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणारायः सुतादय' इति वाक्यम्, कृतः अर्थो येन स कृतार्थः । न कृतार्थोऽ- कृतार्थस्तम् । हि गतौ स्वादिः प्रपूर्वकः । प्राणा इन्द्रियाण्यपि ते आसमन्ताद्रायो येषां ते प्राणारायः । तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति त्यजन्ति । मृत इति । अत्र विशेष्यम् । स्वयं पिता । 2189