अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

८० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ४ पा० २ अ० १ सू० ११. येत्, न कोपीत्यर्थः । तादृशस्य भगवत्स्वरूपातिरिक्तान्न जीवनमिति ज्ञापनाय सामान्यपदम् । ब्रह्मानन्दाधिकपूर्णानन्दविरहासन्नमरणनिवारणासामर्थ्यम्- तादृशस्योचितमेवेति ज्ञापनाय हिशब्दः । तादृशस्य जीवनसम्पादनं प्रभो- रावश्यकमिति ज्ञापनाय एवकारः । तापात्मकस्याप्यानन्दात्मकत्वमेवेति ज्ञाप- नायानन्दपदम् । तदा प्रलापगुणगानादयो ये भवन्ति, तेपि तद्धर्मा एव । नीला- म्बुदश्यामोऽतिकिलेशवशाद् हृदयादपगच्छत्विति भावेपि हृदयान्नापसारयितुं शक्य इति ज्ञापनाय चाकाशस्त्वमुक्तम् । तदनन्तरं प्रकटीभूय, तदन्यः को वा प्रकर्षेण दर्शनस्पर्शाश्लेषभाषणादिभिः स्वरूपानन्ददानेन अन्यात्, पूर्वतापनि- वृत्तिपूर्वकमानन्दपूर्णं कुर्यादित्यर्थः । 'रस१ ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवति'ति पूर्ववाक्येनैवान्यव्यवच्छेदपूर्वकं भगवत्प्राप्तेरानन्दहेतुत्वप्राप्तावपि यत्पुनराह, तत्रापि व्यतिरेकमुखेन, तत्रापि जीवनहेतुत्वम्, तदपि सामान्यविशेषाभ्यां वारद्वयम्, तेन विरहसामयिकोक्तरूप एवार्थः श्रुतेरभिप्रेत इति निश्चीयते । भाष्यप्रकाशः। इत्यादि । तत्रेति । पूर्णरसानुभावनेच्छया भगवतानुभाव्यमाने विप्रयोगे । सामा- न्यपदमिति । क इति पदम् । ब्रह्मानन्दाधिकपूर्णानन्दविरहासन्नमरणनिवारणा- सामर्थ्यमिति । अक्षरानन्दादधिको यः पूर्णानन्दो भगवांस्तद्विरहेणासन्नं यन्मरणं तन्निवारणे असामर्थ्यम् । तद्धर्मा इति । विप्रयोगरसात्मकस्य भगवत एव धर्माः । आकाशपदस्य ब्रह्म- वाचकत्वेपि व्यापकत्वरूपं धर्ममादाय तस्य तात्पर्यान्तरमाहुः नीलाम्बुदेत्यादि । अति- क्लेशवशादित्यस्य, इति भावेपीत्यनेन सम्बन्धः । प्राण्यादिति पदस्यार्थमाहुः तदनन्तर- मित्यादि । अस्याः श्रुतेरयमेवार्थ इत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायां तदाहुः रसमित्यादि । यत्पु- नराहेति । 'को ह्येवान्या'दित्यादिना आनन्दनं यत्पुनराह । अन्यथेति । विरहावस्थाया अन- भिप्रेतत्वे । अत्र 'अन्यात्' 'प्राण्या'दित्यत्रान्यतरेणैव जीवनसम्पादनसिद्धौ सामान्यविशेषभावो नातीवोपयुज्यत इत्यरुच्या 'प्राण्या'दित्यस्य व्याख्यानान्तरमाहुः तदवस्थ्येत्यादि । तथा च मास्तु सामान्यविशेषभावः, तथाप्युक्तव्याख्यानेन दोषनिवृत्तेर्भगवद्विप्रयोगदुःखस्य कर्माजन्यत्वे उक्त- रश्मिः । हिशब्द इति । श्रुतौ हिशब्दः । एवकारोऽवधारणार्थ इत्याहुः तादृशस्येति । तापात्मकस्येति । टिप्पण्यामेतत्स्पष्टम् । वागवर्णनीय आनन्दे भक्तविरहदुःखं कियत् यद् स्वस्वरूपं सुखमतिक्रम्य प्रभवेत्, किन्तु सुखाय तत्स्वरूपोपज्ञापकत्वात् । दुःखभिन्नं सुखमिति । एवकारो दुःखमनु तन्निवृ- र्तकौषधप्रयोगे सुखविशेष इत्यनुभवात् । प्रलापेति । 'मधुप कितवबन्धो' इति प्रलापः । प्रकृते । ब्रह्मवाचकत्व इति । आकाशस्तल्लिङ्गादित्यधिकरणात् । तात्पर्यान्तरमिति । आकाशत्वावच्छिन्ने आकाशपदशक्तिः । नीलाम्बुदश्यामे तात्पर्यम् । हृदयादपसारणाशक्यत्वे तात्पर्यान्तरम् । एतच्च ज्ञापनाय चेति भाष्यीयचकारार्थः । तदाहुरिति । गमकमाहुः । अत्रान्यादिति । अयं सामा- न्यविशेषाभ्यां वारद्वयमिति भाष्यार्थोपि । यद्युज्यत इति । यस्मान्न युज्यत इति नञ्विशिष्टोऽत्र भाति । तदवस्थेत्यादीति । अन्यात् स्त्रीः प्राण्यात् पुरुषः, 'स्त्र