अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

तत्तत्तारतम्यात् फलतारतम्यम् । यस्तु भगवदनुग्रहेण प्राकृतगुणरहितोऽभूत्, स निर्गुणब्रह्मविद्यावानित्युच्यते । तादृशस्यैव मुक्तिप्रकारद्वयमुक्तम्, सद्योमुक्ति- भाष्यप्रकाशः। फलमेव कामितमिति तदर्थं तत्र तत्कथनात् । एवं परविद्यास्वपि बोध्यम् । अत उपासकाधि- कारतारतम्यादेव फलतारतम्यं फलविलम्बश्च । न चोपास्यरूपाणां सर्वेषां निर्गुणत्वे विद्यानामपि तथात्वात् सगुणब्रह्मविद्यावानिर्गुणब्रह्मविद्यावानिति व्यवहारभेदलोपप्रसङ्गः शङ्कनीयः । यस्तु भगवदनुग्रहेण प्राकृतगुणरहितोऽभूत्, स निर्गुणब्रह्मविद्यावानित्युच्यते । यस्त्व- द्भिन्नः, स सगुणविद्यावानित्युपपत्तेः । एवं सति य आद्यः, तादृशस्यैव सद्योमुक्तिक्रममुक्तिभेदभिन्नं प्रकारद्वयम् । तत्र प्रारब्धरहितस्य सद्योमुक्तिप्रकारो 'न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्ती'त्यादिनोच्यते । तद्वतः क्रममुक्तिप्रकारस्तु 'शतं चैका च पुरुषस्य नाड्यः,' 'तेऽर्चिरभिसम्भवन्ती'त्यादिभिः । न च निर्गुणब्रह्मविद्यावतः सर्वस्य प्रारब्धशून्यत्वमिति वक्तुं शक्यम् । तथा सति तस्य शरीरराहित्य- प्रसङ्गेन प्रवचनाद्यनुपपत्त्या ज्ञानमार्गोच्छेदापत्तेः । न च चरमवृत्त्यभावाच्छरीरस्थितिरिति युक्तम् । शब्दादपरोक्षवादिनः साक्षात्कारोत्तरं प्रारब्धातिरिक्तस्य वृत्तिचारम्यहेतोर्वक्तुमशक्यत्वात् । अतस्तेनैव गत्युपपत्तिस्तन्निवृत्तिप्रकारबोधनार्थमेव गतिश्रुतिः । अतः परविद्यासु सा प्ररोचनार्था वा, अनुचिन्तनार्था वेति विकल्प्य तद्दूषणमप्यसङ्गतमेव । न च, 'ते ब्रह्मलोके वि'ति श्रुति- रश्मिः। यथा अपरब्रह्मोपासनस्य तत्सन्निधौ श्रूयमाणं 'स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्स पितरः समुत्तिष्ठन्ती'ति तथा जघन्यमेव फलं कामितम्, छान्दोग्ये मधुप्रपाठके 'एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पूरुषः पादोऽस्य विश्वा भूतानी'ति पुरुषविद्यायां 'पूर्णामप्रवर्तिनीं श्रियं लभते य एवं वेदे'ति जघन्यफलोक्तिः तस्या विरोधः । प्राणाग्निहोत्रोक्तयज्ञविद्याफलं 'यदि एकेनैव जन्मना जन्तुर्मोक्षं प्राप्नुयादिति मोक्षं च प्राप्नुयादिति मोक्षं च प्राप्नुयादिति मार्गत्रये मोक्षो न जघन्य इति विभाव्यते, तदा मधुप्रपाठक एव 'पुरुषो वा व यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विंशतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनमि'- त्याद्युक्त्वा 'स ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेदेति य एवं वेदे'ति जघन्यफलोक्तिर्ज्ञेया । तत्रेति । अपरासु पुरुषयज्ञादिविद्यासु । तत्कथनाज् जघन्यफलकथनात् । परविद्यास्विति । ब्रह्मविद्यासु 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म' 'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक'मित्यादिषु प्राणा- ग्निहोत्रोक्तायां च । फलविलम्ब इति । 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' इति श्रुत्युक्तः ब्रह्मलोकवास- कृतः । यस्त्विति भाष्यं विवरीतुमाहुः न चोपास्येति विवृण्वन्ति स्म यस्त्विति । भगवदनुग्रहेणेति । व्यापारोऽत्र भक्तिस्तया ज्ञानरूपया प्राकृतगुणास्तमोरूपास्ते रहितोऽभूत् । निर्गुणेति । बृहदारण्यके अक्षरब्राह्मणोक्तनिर्गुणब्रह्मविद्यावान् । तद्भिन्न इति । अनुग्रहेण प्राकृत- गुणरहितो भक्तिमानभूत्, स गुणैर्विरुद्धैः सह विद्यमानस्तस्य विद्या सर्वात्मभावादिः तद्वान् । ज्ञानमात्रप्रकरणं वृत्तम् । तादृशेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म एवं सतीति । न तस्मादिति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म तत्रेति । प्रारब्धरहितस्येति । सद्योमुक्तिप्रागभावक्षणे ध्वस्तप्रारब्धस्य । निर्गुणेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म न च निर्गुणेति । चरमेति । प्रारब्धचरमवृत्तिप्रागभावात् । शब्दादिति । शाङ्करस्य । तेनैवेति प्रारब्धेनैव । गत्युपपत्तीति । आश्चर्य्येनेति बोध्यम् । श्रुति- रिति । 'स एतान्ब्रह्म गमयती'ति श्रुतिः । अत इत्यादि । आश्चर्यात् । सेति । परब्रह्मविषया गतिः । प्ररोचनार्थेति । ब्रह्मविदः प्ररोचनार्था । एवेति आश्चर्यविघटकत्वात् 'आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धे'ति काठकविरोधापत्तेरेवकारः । ते ब्रह्मेति भाष्यं विवरीतुमाहुः न च त इति । श्रुति-