अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

ननु ‘अस्थूलमनण्वह्रस्व’मित्याद्यनन्तरं पठ्यते ‘न तदश्नोति कश्चन न तद- श्नोति कश्चने’ति उक्तश्रुतौ च ब्रह्मणा सह जीवस्य भोग उच्यते । तथा च सगुणनिर्गुणभेदेन विषयभेदोऽवश्यं वाच्यो विरोधपरिहारायेत्यत उत्तरं पठति । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ इहायमाशयः । ‘प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूय’ इत्या- धिकरणेः ‘परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चे’त्यादि- श्रुतिभिश्च प्राकृता एव धर्मा निषिध्यन्ते, ब्रह्मण्यप्राकृता एव बोध्यन्ते, अन्यथा तद्बोधनमेव न स्यान्निषेधवाक्य एव तद्बोधनमपि न स्यात्, ‘एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने’ इत्यादिरूपम्, अतोऽचिन्त्यानन्तशक्तेर्भगवतः का वा कार्याऽक्षमता, भाष्यप्रकाशः । उक्त एवार्थोऽभिप्रेतः, अत एवायं दृष्टान्त उक्तः, नायोगोलकादेरतस्तथेत्यर्थः । मर्त्युक्त- श्रुतावयमेवार्थोऽभिप्रेत इत्यत्र गमकमाहुः अत एव देवेत्यादि । तथा च देवपदार्थात्साञ्जस्यमेवात्र गमकमित्यर्थः । सौत्रस्य हिशब्दस्यार्थमाहुः एवं सतीत्यादि । तेन यदा भगवान् जीवस्य स्वदत्ते देहे स्वेन सह सर्वभोगकामभोगं कारयितुमिच्छति, तदा स्वयमपि तदनुगुणप्रकारेण तस्मिन् देहे आविशतीति तादृश आवेश एव भोगोपकरणम् । गुणगानगृहकार्यादिदशायां तु यथासम्भवं या रामानुजभास्कराचार्याभ्यामुक्तव्यवस्था, सैवाभिमतेत्यर्थात् बोधितम् ॥ १५ ॥ स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्व- स्थूलेत्यादि । श्रुतावश्नोतीत्यस्य विकरणव्यत्ययेन अशनमेवार्थ इति पूर्वं व्याख्यातम् । अतोऽत्र भोग उच्यत इत्यर्थः । व्याकुर्वन्ति इहायमित्यादि । निषेधिका श्रुतिरिति । भोगनिषेधिका, ‘न तदश्नोती’ति श्रुतिः । अन्यतरापेक्षमित्येतदग्रे, आविष्कृतमाविष्करणं भगवत्प्राकट्य- मिति यावत् । हि यतो हेतोरतो युक्तम् एतावती त्रुटिर्बोद्ध्या । दहराधिकरणे एतत्सूत्रो- पन्यासे आविष्कृतपदस्य भगवदाविर्भावार्थकतया अङ्गीकृतत्वात् । रश्मिः । छान्दोग्ये भूमविद्यायाम् भाष्यीयायां । अतस्तथेति । दृष्टान्तानुरोधात्पूर्वोक्तोऽर्थ इत्यर्थः । देवपदेति । देवपदार्थसाञ्जस्यं सामञ्जस्यम् । अग्रेति । अस्मिन्सैद्धान्तिकेऽर्थे ॥ १५ ॥ स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ श्रुताविति । न तदश्नो- तीत्यादिश्रुतौ तदिति कर्तृ अग्रे तदिति कर्म । विकरणेति । ‘श्ना’ विकरणे ‘श्नु’ विकरणमिति श्ना विकरणव्यत्ययेन । पूर्वमिति । आनन्दमयाधिकरणे । भाष्ये । उक्तश्रुताविति । सोऽश्नुत इति श्रुतौ ॥ प्रकृते ॥ अग्रेति । सोऽश्नुत इति श्रुतौ ॥ भाष्ये ॥ ज्ञानबलेति । प्रायपाठाद्वलं भक्तिः । तथा च भाष्ये बलं भक्तिरिति । अन्यथेति । अप्राकृतानां बाधेऽप्राकृतबोधनमेव ‘यतो वा इमानि भूतानि जायन्त’ इत्यादिश्रुतिभिर्न स्यात् । निषेधिकेति । अस्थूलमनण्वित्यादिनिषेधवाक्यसन्निधावेवाक्षर- ब्राह्मणेऽक्षरे प्रशासनबोधनमपि न स्यादित्यर्थः । तथा । ‘अथात आदेशो नेति नेती’ति निषेधवाक्ये तद्बोधनं मूर्त्तामूर्तबोधनं न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्परमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति श्रुत्य न् स्यादित्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु । नहि एतस्माद् इति न इति अन्यत् परं इति प्राणा वै सत्यं तेषां एष