अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ पृष्ठ का सम्पूर्ण पाठ देवनागरी लिपि में पंक्ति-दर-पंक्ति प्रस्तुत है:

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् ।
२०३ देशकालभेदेन क्रियमाणायामधिकृतो य एको भक्तः, तस्यैव तावन्ति रूपाणि सन्ति तान्याधिकारिकानीत्युच्यन्ते। तेषां मण्डलं समूहस्तत्र स्थितवस्तुमात्रमुच्यत इति नानुपपन्नं किञ्चित्। अत एवाग्रे पठ्यते 'सर्वमाप्नोति सर्वश' इति, 'स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा भवति। सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः। शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च विंशति'रिति। यथा मण्डलवर्तिषु पुंसु नैकस्य प्राथम्येन प्राधान्यं वक्तुं शक्यम्, तथैतेष्वपि रूपेष्विति ज्ञापनार्थ मण्डलपवमुक्तम् ॥ १८ ॥

भाष्यप्रकाशः। चाधिकारोऽत्र भक्तानां लीलानुभवयोग्यतातत्सम्बन्धाधिकारिकं तेषां मण्डलं समूहस्तत्र यत्तिष्ठति तस्योक्तेः कथनाच्छ्रुतौ तथोच्यत इति नानुपपन्नं किञ्चित् । श्रौतस्य दर्शनविषयवाचकस्य सर्वपदस्य सङ्कुचितवृत्तिकत्वात्तद्विषयकदर्शनेऽपि भोगस्य जगद्व्यापाररहितत्वं नानुपपन्नम् । तथा, 'सोऽश्नुत' इत्यादावेकवचनस्य भक्तस्वरूपविषयकत्वात् स भक्तस्तत्तद्देशतत्तत्कालभेदेन क्रियमाणा लीलाः आधिकारिकदेहसमूहस्थः पश्यतीति तत्तद्विशेषणविशिष्टानां लीलानां तद- नुभवितृभक्तस्य च नित्यत्वं नानुत्पन्नामेत्यर्थः । ननु सर्वपदार्थसङ्कोचे भक्तरूपबाहुल्ये च किं मानमित्यत आहुः अत एवेत्यादि । अग्र इति । 'सर्वँ ह पश्यः पश्यती'त्यस्याग्रे । तथा च 'सर्वमाप्नोती'ति वाक्ये सर्वैः प्रकारैः सर्वप्राप्तिश्रावणात् 'एवं पश्यती'ति वाक्यस्थसर्वपदेन विव- क्षितग्रहणस्यैव युक्तत्वात् । तथा 'स एकधे'ति वाक्ये भक्तस्य बहुधाभवनश्रावणात्, 'सोऽश्नुत' इत्यादावपि बहुभी रूपैर्भोगरूपस्य लीलानुभवस्य युक्तत्वादिति । ननु मण्डलपदेन चक्राकारेण परिणतः समूह उच्यते, न तु सामान्यसमूहः, अतः कथमेवमुच्यत इत्यतो मण्डलपदस्य तात्प- र्यमाहुः यथेत्यादि । तथा चैतज्ज्ञापनाय मण्डलपदम्, न तु समूहस्य चक्राकारेण परिणते- र्ज्ञापनायेत्यर्थः ॥ १८ ॥

रश्मिः। विवक्षणादाहुः एको भक्त इति । तावन्तीति । फलसाधनयोरैकाधिकरण्यनियमात् । तत्सम्बन्ध्या- धिकारिकमिति । तत्सम्बन्धि आधाराधेयभावसम्बन्धोस्यास्तीति तत्सम्बन्धि । णिनिः। तथा च 'तत्र भव' इति सूत्राद्वुक्। कथनादिति । सङ्क्षेपपक्षे । 'सर्वँह पश्यः पश्यती'ति श्रुतौ । विस्तरपक्षे 'सोऽश्रुते', 'स वा एवं पश्यन्', 'सर्वँह पश्यः पश्यती'ति श्रुतिषु भागवतादिषु च 'भक्त्या मामभिजानाति'- त्यादिषु कथनात् । उच्यत इति । नानुषपन्नं किञ्चिदिति भाष्यविवरणम् । श्रुतौ तथोच्यत इत्यादि । श्रुताविति । 'सर्वँह पश्यः पश्यती'ति श्रुतौ । उपलक्षणमेतत् सोश्नुत इत्यादिश्रुतीनाम् । विवृतं व्याकुर्वन्ति स्म । श्रौतस्य दर्शनेति । सङ्कुचितेति आधिकारिकमण्डलस्थे तथा । तद्विषयेति सर्वविषयस्य दर्शनेऽपि । उक्तोपलक्षणविषय आहुः । तथा सोऽश्नुत इत्यादाविति । विस्तरपक्षे श्रुतय इति पृथग्विचारः । आधिकारिकदेहसमूहस्थ इति । उदाहरणं तु बहुस्त्री- कत्वानन्तरं नारददर्शितस्य रूपस्य कार्यम् । यथा विश्वामित्रस्य गौः । तत्तद्विशेषणेति । अष्टाविंश- विशेषणेषु तत्तद्विशेषणविशिष्टानां लीलानाम् । पश्यतीत्यस्याग्र इति इतिशब्दः प्रकारवाची षष्ठ्या लुक् पश्यतीति प्रकारो विशेषणं सर्वमाप्नोति सर्वश इत्यत्र तस्य प्रकारस्याग्रे । पश्यतीत्यस्या अग्र इति पाठो वा । कथमेवमिति केन प्रकारेण तत्स्थो जीवभक्त उच्यते ॥ १८ ॥

१. तत्सम्बन्ध्याधिकारिकमिति रश्मौ। 2321