अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

तस्य पुष्ट्यंशः ॥ ५ ॥ अवस्थेत्यादि । अवस्थाद्वयपूर्णो हि स्वकार्यकरणक्षमः । अवस्थाद्वयेन पूर्णः पोषकैर्व्यभिचारिभिश्चोपलक्षणविधया पूर्णः । स्वकार्यं रसकार्यं आनन्दः सकलबन्धनाशरूपं वा स्वात्मकार्यं 'हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीर' इति वाक्यात् । 'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे' इति श्रुतेः । एवं सम्भोगविप्रलम्भौ लक्षयित्वा तत्पोषकौ भावाभासरसाभासौ लक्षयाम्बभूवुः । भावो- द्बोधमिति । भावोद्बोधं विना भावसम्पत्त्यर्थं तु या कृतिः ॥ ६ ॥ हास्यस्पर्शादिरूपा हि भावाभासः स उच्यते । रसोद्गमक्रिया काचिद्व्याजवाक्यादिसंयुता । करोत्यानन्दमन्तर्हि रसाभासः स उच्यते ॥ ७ ॥ श्लोकद्वयेन त्वन्यत्र विरहे रसाभासभावाभासौ श्लोकद्वयेनोदाहृतावित्यत्राप्युदाह्रियेते परं संयोगे । विरहे तु ते एवोदाहर्तव्ये । रतिहासक्रोधादीनां भावानामुद्बोधो रसत्वेन बोधो भावोद्बोधः तं विना रसता या सञ्जातेति यावत् । भावः प्रेमलक्षणा भक्तिः तत्सम्पत्त्यर्थं तु या कृतिः । का सेत्यत आहुः । हास्येति । हासो हास्यरसस्य स्थायी संयोगे सञ्चारी । यद्यपि सम्भो- गस्य परस्परालिङ्गनपरिचुम्बनाद्यनेकभेदत्वादपरिच्छेद इत्येक एव गण्यते इति हास्यमपि सम्भोग- स्थमपि मुख्यवृत्त्यादरेण सम्यग्योगो गृह्यत इत्यादिपदेनापि संयुक्तपदार्थो ग्रहीष्यत इति परम्परा- संयुक्तहासं सञ्चार्यैव । स्पर्शोऽपि न संयोगः । परम्परासंयोगात्मकस्पर्शस्य विवक्षितत्वेन सञ्चार्यैव । तस्मात् हासं 'रागादिवैकृताच्चेतोविकासो हासः' स्वार्थे ण्यन् हास्यम् । स्पर्शः । चेतःपतन- प्रतिबन्धकव्यापाररूपा धृतिः । तदुक्तं 'सन्तोषो ज्ञानशक्त्यादेर्धृतिरव्यग्रभोगकृ'दिति विस्तारिकायाम् । ननु धृतिः सञ्चारिणी पोषिका भवतु । हासं तु स्थायिभावः कथं पोषकमिति चेन् मैवम् । 'स्थायी भावो रसः स्मृत' इत्यस्य विस्तारिकायां रतिहासक्रोधादीनां स्थायिनामपि करुणशृङ्गारवीरादिषु सञ्चारित्वं स्वीकृतं तेष्वस्थिरत्वाद् इत्यादिकृतीनां भावोद्बोधं विना भावसम्पत्त्यर्थत्वादीशवरे सकल- कारणकारणेऽनौचित्यप्रवृत्तत्वेन भावाभासत्वम् ॥ ६ ॥ १ एवं च हास्यस्पर्शादीत्यत्रादिपदेन व्रजभक्तानामिव परिचर्यालक्षणो भावोऽपि 'तौ विना भावा- भास एव । रसोद्गमेत्यादि । रसः पूर्वोक्तः तस्योद्गमाय क्रिया सा पूर्वोक्तानुभावान्तर्गता नियता, तामाहुः काचिदिति । न चात्र भावाभावः । 'अवदद्वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर्विमोहयन्नि'ति वाक्यात् । एवं भगवतोपि व्याजवाक्यादि तत्संयुता क्रिया काचिद्बोध्या । न तु ह्युद्दीपनवैचित्र्यापादिका । तस्याः स्वरूपं व्याजवाक्यादिसंयुतेति । आदिपदेन निगूढवस्त्रादि । अन्तरानन्दं करोतीति पूर्णानन्दभिन्नं करोतीत्यालम्बननिष्ठाकर्त्री तस्या व्याजवाक्यादिसंयुताया बह्वानन्दानां विषयस्य शृङ्गारस्य प्रवृत्तेः स रसाभास उच्यत इत्यर्थः । कर्तृबहुविषयशृङ्गारप्रवृत्तेराभासत्वमिति तद्विदः । भावोद्बोधं विना इति पूर्वश्लोकोक्तमनुषज्यत एव तेन तादृशभक्तेच्छया प्रवर्तितस्यानन्दसंयो- गस्य रसाभासत्वमनौचित्यप्रवर्तितत्वादिति भावः । व्याजवाक्यादेः सञ्चारित्वं औत्सुक्येन्तर्भावाद् गर्वरूपत्वाद्वा भवदित्यत्वाद्वा । तथाहि । 'व्याजश्चित्तच्छद्मनोद्भिग्नवस्तुरूपनिगूहनम्' । उद्भिन्नत्वम- १. अभावसम्पत्यर्थमावोद्बोधो विना । 2388