अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

१७४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ३ सू० ३ तथाहि । जैमिनिर्धर्मजिज्ञासामेव प्रतिज्ञाय तत्प्रतिपादकस्य पूर्वकाण्डस्य समन्वयमाह । अवान्तरवाक्यानां प्रकारशेषत्वात् । नच सर्वस्मिन् वेदे धर्म एव जिज्ञास्यः । तद्गुरुणैव व्यासेन ब्रह्मजिज्ञासायाः प्रतिज्ञातत्वात् । भाष्यप्रकाशः । 'तत्र सिद्धान्तानामसङ्गतिः पश्चाद् व्युत्पाद्या । पूर्वं तु सर्वो वेदः क्रियापर इति पूर्व- पक्षासङ्गतिं व्युत्पादयन्ति तथाहीत्यादिना । समन्वयमिति धर्मे सर्ववाक्यानां तात्पर्यलिङ्गैः संदेहनिरसनपूर्वकं संबन्धम् । अवान्तरवाक्यानामिति अर्थवादमन्त्रादिरूपाणाम् । साध- कत्वमिति प्रमितिजनकतम् । अयमर्थः । पूर्वकाण्डे ह्यग्निहोत्रादीनि कर्माणि प्रतिपाद्यन्ते । तेषां च न तेन रूपेण तदभिधेयत्वम् । शास्त्रभेदप्रसङ्गात् । किं तु धर्मत्वेनेत्येतद् बोधनाय जैमिनिर्धर्मजिज्ञासामेव प्रतिज्ञाय धर्मप्रतिपादकस्य पूर्वकाण्डस्य धर्मे समन्वयम्, आम्नायस्य क्रियार्थत्वादित्यादिभिः सूत्रैराह । तत्र मन्त्रार्थवादादीनां कथं क्रियार्थत्वमित्याकाङ्क्षायां तेषामवान्तरवाक्यानां धर्मप्रकारभूतद्रव्यदेवताकर्मस्तुत्यादिप्रकाशकत्वेन धर्मशेषत्वात् सर्वस्य पूर्वकाण्डस्य तत्रैव समन्वयः । नच तेष्वम्नायादिपदात् सर्वस्मिन् वेदे धर्म एव जिज्ञास्य इति शङ्क्यम् । तद्गुरुणैव व्यासेन ब्रह्मजिज्ञासायाः प्रतिज्ञातत्वात् । नच व्यासस्य तद्गुरुत्वे संदेहः । मार्कण्डेयपुराणारम्भ एव । 'व्यासशिष्यो महातेजा जैमिनिः पर्यपृच्छत । यत्सारं भारताख्यानं व्यासेनोक्तं महात्मना' । इति ॥ श्रीमद्भागवतेऽपि द्वादशस्कन्धे व्यासशिष्यान् प्रकृत्य, 'साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम्' इति कथनात् । नच सोऽन्य एवेति शङ्क्यम् । औत्पत्तिकसूत्रे, बादरायणस्या- नपेक्षत्वादिति पूजार्थं बादरायणग्रहणेनापि तथावगतेः । नच ब्रह्मजिज्ञासायाः ऋत्वर्थपुरुषार्थ- जिज्ञासावदवान्तरशेषविशेषविषयत्वं शङ्क्यम् । तथा सति जैमिनिरेव क्रत्वर्थादिजिज्ञासावत् रश्मिः । मादिलिङ्गैरित्यर्थः । माध्यास्तु शास्त्रयोनित्वलक्षणस्य ब्रह्मशिवादिव्यतिरित्वालक्षणमिदमिति पूर्व- पक्षे, तच्छब्दस्य विष्णुवाचकत्वमङ्गीकृत्यान्वयादुपक्रमादिलिङ्गसमुदायाद् विष्णुरेव जगज्जन्मादिकार- णत्वेन शास्त्रयोनिर्न तु हिरण्यगर्भादिरिति सिद्धान्तयन्ति । तदेतन्मतं 'अनुकृतेस्तस्य च' इत्यधिकरणे सर्वेषां ब्रह्मण्यनुकरणतस्य व्यवस्थाप्यत्वादत्रैतच्चिन्तनस्यानुपयुक्तत्वान्नादूतमिति ज्ञेयम् । धर्मे इत्यादि अर्थं समुपसर्गार्थः । संबन्धमित्यन्वयपदसार्थः । अर्थवादेति आदिशब्देन विधिनिवे- धनानाम्येयानि । प्रमिसीति मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमिति ब्राह्मणे एव धर्मप्रमितिजनकत मिति नेति भावः । जैमिनिर्धर्मजिज्ञासामित्यादि अप्रामाण्यं स्यादित्यन्तं भाष्यं व्युत्पादयन्ति अयमर्थ इत्यादि । तेनेति अग्निहोत्रत्वादि रूपेण पूर्वकाण्डामिधेयत्वमग्निहोत्रप्रतिपादकामष्टोमप्रतिपादकयोर्वेद योर्भेदप्रसं- गात् प्रतिपाद्यभेदस्य प्रतिपादकभेदकत्वादित्यर्थः । प्रतिज्ञायेति 'अथातो धर्मजिज्ञासा' इति प्रति- ज्ञायेत्यर्थः । अवान्तरेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति तत्रेत्यादि । तत्रैवेति धर्म एवेत्यर्थः । न चेत्यादि भाष्यं विवृण्वन्ति न च तेष्वित्यादि सूत्रेष्वित्यर्थः । अपीति अपिमार्कण्डेयश्री- भागवताभ्यामौत्पत्तिकसूत्रस्य समुच्चये । तथावगतेरिति व्यासशिष्यत्वावगतेः । ऋत्वर्थेत्यादि 174