अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४३७

ये पुनः केचित् सगुणनिर्गुणभेदं प्रतिपादयन्ति, ते लब्धमेव सत्यं ब्रह्म-

भाष्यप्रकाशः ।

र्णीतेत्याशयः । ब्रह्मपादे केवलस्यैव तादृशत्वेन विवक्षितत्वादेतद्वाह्यैरित्यादिति । सिद्वाहुर- द्यमित्यादि षडधिकरण्या निवारितः । तथाचैतावताैव शाब्दसंदेहवृत्तेः कार्यसिद्धेश्च संशया- नुपपत्तिकार्यकरणाङ्गीकारो न युक्त इत्यर्थः । ननु केचिदेकदेशिनो, यतो वाच इत्यस्य वाक्य- स्याङ्मनसागोचरत्वनिषेधनपरत्वमादाय श्रोतव्यादिवाक्यवैयर्थ्यपरिहाराय ब्रह्मणि सगुण- निर्गुणभेदं प्रतिपादयन्ति । तत्र निर्गुणं ब्रह्मोक्तश्रुतिरर्थाद् बोधयति । श्रोतव्यादिश्रुतयस्तु शब्दात् सगुणं बोधयन्तीत्येवमपि ब्रह्मणि व्यवहारसिद्धेः पूर्वोक्तरीत्या जिज्ञासासूत्रस्थलोकश्रुत्यो- र्बाधकथनं न युक्तमित्याशङ्कायां तन्मतमनूद्य दूषयन्ति ये पुनरित्यादि । कथं बोधयन्तीत्यत-

रश्मिः ।

द्यावणादस्तु तत्संक्षेप इतत आहुः ब्रह्मपाव इत्यादि । आत्मैवेदमग्र आसीदेकमेव सदेवे- त्यादावेकपदाम्ययोगव्यवच्छेदकादेवकारादाहुः केवलस्यैवेति बन्तर्यामिब्राह्मणं तु साधारणाम्परं मुख्यप्राणे तु तत्त्वाभावान्नार्थशङ्कादोषः । इतीति रूपं भाष्योक्तमिदमाधिदैविकम् । तेनेदमधिकरणं पूर्वोक्तस्य सर्वस्य निगमनार्थमिति बोधितमित्यस्य पूर्वपादान्तरस्थस्य भाष्यप्रकाशस्थाख्यायिकारूप- परत्वम् । सर्वपदस्य संकुचितवृत्तिलेनाग्रिमपादान्तरभेदपरत्वात् । रश्म्युक्तत्वादिधिष्ठिते प्राणविशिष्टेऽन्तर्यामिब्राह्मणेके जगज्जन्मादिकर्तृत्वलक्षणसातिव्याप्तिवारणरूपप्रयोजनसाधिमीतिकृत्य- मधिष्ठितमिदमाधिभौतिकं रूपमित्यदोषः, सर्वनिर्णये त्रैविध्यदर्शनाच्च भाष्यविरोधः । 'सूर्यो मण्डलमानी च चक्षुरन्तःस्थ एव नः' । एवं सर्वत्र तद्भेदाः सयम्भूषा 'अन्येऽप्यवान्तरा भेदाः शतशः सन्ति सर्वशः' ।। वागिन्द्रियस्य त्रयो भेदाः प्रसिद्धा यदा ग्रहीष्यन्ते तदोपलक्षणीयावितरौ पक्षौ रश्मिभाष्य- प्रकाशयोः । कार्यसिद्धेरिति आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इतिश्रुत्युक्तश्रवणादिरूपकार्यसिद्धेः । न्यूनेत्यादि एकादशाधिकरणानि शंकराचार्या रामानुजाचार्याश्च स्वीकुर्वन्ति मध्वाचार्या अपि न्यूनाधिकानि वा ततश्च नाधिक्यरूपनिग्रहस्थानमिति भ्रमः । तत्र तत्राधिकरणे दूषणभूषणानामुक्तत्वात् । केचिदित्यादि शांकरा विवक्षितगुणोपपत्तेश्वेति सूत्रे अथवा जन्माधिकरणे यद्वा ईक्षत्यधिकरणे गौण इत्यत्राङ्गिनो विष्णुशर्माणः । ननु तर्हि श्रोतव्य इत्यादिवाक्यनिवृत्त्या तद्वैयर्थ्यमित्याशङ्क्याहुः श्रोतव्यादीति । सगुणेति तथा च गुणाः श्रोतव्यादिविधिविषयाः इति न श्रोतव्यादिवाक्यवैयर्थ्यमिति भावः । उक्तश्रुतिः यतो वा इतिश्रुतिः भाष्योक्तार्थ स्फुटोपपादनार्थमिवमुपात्ता सूत्रे तु 'अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः' इतिश्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया । इयं तु मनोमयप्राणशरीर इति सगुणविषयेति विशेष इति । उक्तश्रुतिर्यतो वाच इतिश्रुतिर्वा । अर्थादिति अभिहितान्वर्षात् । भावप्रधानो निर्देशः अभिहितार्थत्वादित्यर्थः । शब्दा- दिति गुणविशिष्टवाचकशब्दात् । पूर्वोक्तेतिजीवोक्तेरीत्या अर्थकथनमिति । जिज्ञासासूत्रस्थ ब्रह्मसंबन्धिनां जिज्ञासेति शेषषठीकथनस्य । ईक्षत्यधिकरणे 'यतो वाच' इतिश्रुतेरियमित्यतश्च दृष्टान्तलक्षकथनं च । ये पुनरित्यादीति प्रतिपाद्यविषयस्य ब्रह्मणः शुद्धत्वेन तद्विचारात्मकसू- त्रेणेत्यादीत्यर्थः । गौणत्वेत्वात्तत्त्वव्यवहारित्वञ्च ये प्रकृतिसंबन्धात्कर्तृत्वं मन्यन्ते तान् प्रत्याहुः

• पर्यालोच्य सभासत्त्वं साधुवृत्त्या सतां च ह्य् आत्मत्वञ्चाप्यपरिच्छिन्नैः ।