अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

जिज्ञासाऽनधिकारं बोधयन्ति । ब्रह्मवादे सांख्यानामिव गुणानामनङ्गीकारात् । भाष्यप्रकाशः। आहुः ब्रह्मवाद इत्यादि । गुणानामिति नित्यभिन्नानाम् । ननु, 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः' इत्यादिश्रुतिषु गुणाङ्गीकारात् कथमनङ्गीकारावगम इत्यत आहुः भौतिकेत्यादि । भौतिका भूतोत्पादकत्वेन तत्संबन्धिनः । तथाच, प्रधानेत्यादिश्वेताश्वतरश्रुतौ गुणानां सिद्धवन्निर्देशेऽप्यु- पनिषदारम्भे, भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यमित्यत्र योनिपदोक्तनित्यभिन्नगुणानङ्गीकार- बोधनादुक्तश्रुतौ ब्रह्मवादसिद्धा भगवदुत्पन्ना एव ते बोध्याः । अतस्तदभिप्रेतानां मायावाद- सिद्धानां गुणानामसंबन्धार्थमेवाध्याय्यारम्भात् सा श्रुतिव्यवस्था असंगतेत्यतस्तथेत्यर्थः । ननु कथमेवमवगम्यत एतदर्थमेवाध्याय्यारम्भ इति, तत्राहुः अन्यथेत्यादि । तत्कारणत्वेनेति रश्मिः। ब्रह्मवाद इत्यादि सांख्यस्य रचनानुपपत्त्यधिकरणे कारणत्वांशे निरासाच्च । अतो विष्णुशर्माणं गौणः कर्तेति ब्रुवाणं प्रति शांकरांध प्रत्युक्तं सांख्यानामिवेति । ननु मायावादिनः प्रति निरुक्तिरेषा कथमन्यान्प्रति व्याख्यायते । सत्यम् । यद्येवं त्वमङ्गीकुर्यास्तदापि त्वयानङ्गीकार्येत्याशयात् गुणेश इति श्वेताश्वतरे गुणाङ्गी- कारमाशङ्क्य विशिषन्ति स्म नित्येत्यादिना । अयमर्थः-विद्वन्मण्डने नित्यभिन्ना गुणा हि उपाधिभूताया मायाया ब्रह्मणश्चानादित्वेनोपहितस्याप्यनादित्याऽविरतः सर्गः प्राप्तस्तद्वारणाय स्वीकृताः तत्क्रमनिया- मकत्वं चेच्छायास्तदेतत्कपोलकल्पितम् । यतः शुद्धब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय जन्मादिकर्तृत्वमुक्तवन्तो व्यासचरणाः । अन्यथा जन्माद्यस्य यतः शास्त्रयोनित्वात् तत्सगुणं ब्रह्मेति सूत्रितं स्यात् । अतो गुणानाम- नङ्गीकारादित्यर्थः । प्रधान इत्यादि प्रधानं गुणसाम्यावस्था क्षेत्रज्ञो देहज्ञो हि गीताक्षेत्रक्षेत्रज्ञनिर्देश- योगाध्याये हंसोपनिषदि तत्र यत्रप्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्युच्यते । तत्र इत्यस्य लिङ्गशरीर इत्यर्थः । तयोःपतिरित्यर्थः । न च क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि इत्यस्य गीतास्मरणस्य विरोधः । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मे'त्यदोषात् । तत्संबन्धिन इति ब्रह्मसंबन्धिनः ( भूतसंबन्धिनः ) । तथा च गुणानामीशो नतु गुणाधीनकर्ता अस्वातंत्र्यापत्त्या कर्तृत्वभङ्गप्रसङ्गात् कर्ता स्वतंत्र एव स्यात् इति निबन्धे । ननु तर्हि गुणेश इति प्रतिपादितगुणानां कः संबन्ध इत्यपेक्षायां कार्यकारणभावरूपं तं बोधयितुमाहुः तथा च इत्यादि उपनिषदारम्भ इति श्वेताश्वतरोपनिषदारम्भे । योनिपदस्य समवायिकारणवाचकत्वात् मतान्तरे गुणवाचकत्वमित्याशयेनाहुः योनिपदेत्यादि । अनङ्गीकारबोधनं तु चिन्त्यमितिपदेन लोके सम्यक् प्रकारेण ज्ञातव्यं स्मर्तव्यं वा । चिती संज्ञाने चिती स्मृत्यामितिधातुपाठात् । अत्र पक्षे द्वारं गुणाः बोध्या इति । 'सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः' ॥ इतिद्वितीयस्कन्धवाक्यात् । मायावादपदं विष्णुशर्मपक्षस्योपलक्षकम् । अध्यायारम्भादिति आनुमानिकाधिकरणेन तथावसायात् । गौणश्चेन्नात्मशब्दादित्युक्तत्वात् । श्रवणाय तु अध्याय- चतुष्टयम् । अधीतानामित्यायुक्तभाष्यात् । प्रथमपादे शब्दसंदेहनिवारणात् द्वितीयादिष्वर्थसंदेह- वारणात् भाष्ये एव हि इति शब्दद्वयम् । सा इति सगुणनिर्गुणपरा । तथेति भाष्योक्ता व्यवस्था अत्र न तत्सुस्थः किं तु बहुव्रीहिरित्याहुः तत्कारणत्व इत्यादिना । १. गुणानामनङ्गीकारादित्यनेनान्वेति । 438