अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

यहाँ पृष्ठ पर दी गई संस्कृत पाठ्य-सामग्री का अविकल देवनागरी लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

५२० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० २ अ० ४ सू० १२ भाष्यप्रकाशः। ङ्गादिति तत्र निष्कर्षाद्रहस्यः सिद्धान्तस्तत्र न युज्यत तत्रैतदधिकरणपूर्वपक्ष एव तदर्थोऽस्त्विति चेत् सोऽपि न । न ह वा एवंविदि किंचन रज आध्वंसत इत्यादिफलकथनात् । सर्वसंसारधर्मा- तीतो ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यमात्ररूपोऽभिप्रयते । अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यभिप्रायः । अनश्नन्नन्योऽभिचष्ट इति व्याख्यानात् । यत् पुनः सत्त्वस्य भोक्तृत्वकथनं तत्तु सुखादिविक्रियावति सच्चेऽध्यारोपेण । अस्याः श्रुतेः क्षेत्रज्ञ- भोक्तृत्वबोधन एव तात्पर्यात् । न ह वेत्युक्ते फलवाक्ये अविद्यासंश्लेषाभावरूपफलकथनेन तथा निश्चयात् । इदं हि कर्तृत्वभोक्तृत्वं सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवेकृतं कल्प्यते । वस्तुतस्तु सत्त्वस्याचेतनत्वात् क्षेत्रज्ञस्य चाविक्रियत्वाभान्यतरस्यापि । किंच । सत्त्वस्याविद्याप्रत्युपस्थापित- सद्भावत्वेन तत्त्वतोऽसत्त्वात् सुतरां न संभवतीत्याहुः । रश्मिः । द्वा सुपर्णेति निःसंदिग्धमिति भाष्यस्य प्रकाशेऽनुक्तलेशाद्युक्तमत आहुः तत्र निष्कर्षादिति । पैङ्गिरहस्ये निष्कर्षात् भाष्ये निष्कर्षादित्यर्थः । निष्कृष्टोयमर्थ इति भावः । अत्रत्य इति अधिकरणस्य सिद्धान्तो विज्ञातपरमात्मरूपः । तत्रैवेति द्वा सुपर्णेत्यत्र । पूर्वेति पूर्वपक्षे बुद्धिक्षेत्रज्ञरूपोर्थ एव द्वा सुपर्णेति ऋग्योस्त्वित्यर्थः । न ह वा इति । स्यादेवं यदि बुद्धिभिन्नः संसार्थेसां प्रतिपाद्येत न त्वन्न संसार्थभिप्रयते किं तु शोधितस्त्वमर्थो ब्रह्मेत्याशयेनाहुः न ह वा इति रज इत्युपलक्षणः रजःसत्त्वतमो- रूपा अविद्या माया वा । 'विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् । बन्धमोक्षकरी त्याद्ये मायया मे विनिर्मिते' ॥ इति वाक्ये मायाऽविद्ययोर्भेदात् । रजो रागो वा एवंविदि विदुषि किमपि स्वकार्यं न आध्वंसते न संपादयति ज्ञानेन स्वस्य एव दग्धत्वादित्यर्थः । उपसर्गेण ध्वंसेर्बलादन्यार्थप्रतीतेः । 'ये धातुशब्दा यत्रार्थे उपदेशे प्रकीर्तिताः । तत्तैश्वार्थो वेदराशेः कर्तव्यो नान्यथा क्वचित्' ॥ इति पत्रावलम्बनान्नाध्वंसत इत्यस्य न आगच्छति इत्यर्थो वा नेषद्भ्रंसतेऽपि तु सर्वं ध्वंसतेऽधः- पततीत्यर्थो वा न प्रमाद्यतीति वा न हर्षक्षयं करोतीति वा । ध्वन्सू अवस्रंसनग्ल्योः संस्रंसू प्रमादे इत्यस्यावस्स्रंसनं तस्मिन् । प्रमादो मदेच हर्षे दिवादिः मदे ग्लपनहर्षयोर्वेति संस्रूस्रंसधःपतने खर- वर्णानुक्रमहैमधातुपाठे आद्याः । शक्षिति धातुपाठे । इयं श्रुतिर्मुण्डकश्वेताश्वतरयोर्नास्ति । श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि भविष्यति । अत इत्यादीत्यत्रादिपदार्थो मन्त्रोपनिषदि द्रष्टव्यः । अभिप्रयेत इति अथोभि- प्रेयते । व्याख्यानादिति द्वा सुपर्णेत्यत्रान्यपदमनूय ज्ञ इति व्याख्यानात् । इममर्थं श्रुतिस्मृती अप्याहतुः 'तत्त्वमसि' 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि' इति । यत्पुनरिति । सत्त्वस्येति अन्तःकरणस्य । द्वा सुपर्णेत्यत्र भोक्तृत्वकथनम् । सुखादिविक्रियाभाववति सुखदुःखसाक्षात्काररूपो भोगो न संभवतः सत्त्व इत्यस्य विशेषणं सुखादीति संसारिभोक्तृत्वस्याध्यारोपेण । निश्चयादिति तथा च भोग आद्यिक एवेति भावः । इतरेति सत्त्वस्य स्वभावोभिधाय मनश्चेन्द्रियाणि विषयानुपसेवते इति । क्षेत्रज्ञस्य स्वभावश्चाव- दनश्नन्नभिचष्ट इति पैङ्गिरहस्योक्तः । कल्प्यत इति तथा चात्रास्याः पूर्वपक्षसिद्धान्तयोरेकतर- साध्ययोरेकत्वादेतं पिबन्ताविति 'गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्' इत्यधिकरणविषयवाक्यं न पक्षान्तरमाप्तमिति भावः । अन्यतरेति कर्तृत्वभोक्तृत्वादयः । इत्याहुरिति यन्न वा. अन्यदित्य स्यात् 520