अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

५६२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० २ अ० ७ सू० २१ भाष्यप्रकाशः। इच्छामात्रात्तिरोभावस्तस्याप्युपचर्यते । ब्रह्मकूटस्थान्तरादिशब्दैर्वाच्यो निरन्तरः ॥ सर्वावरणयुक्तानि तस्मिन्नण्डानि कोटिशः । मूलाविच्छेदरूपेण तदाधारतया स्थितः ॥ प्रभृत्वेन हरेः स्फूर्ती लोकत्वेन तदुद्भवः । अन्तर्याम्यवतारादिरूपे पादत्वमस्य हि । हंसाकृतित्वकथने पुच्छत्वं परमात्मनः ॥ तदुपासनया ज्ञानात्परमात्मत्वमस्य हि । ज्ञानमार्गे त्वेतदेव सेव्यं कृष्णस्ततोधिकः ॥ रश्मिः। विधाय सोऽश्नुते इत्यनया विपश्चिद्रूपकिंचिद्धर्मेण विशेषेण प्रकटानन्दत्वं द्योतितमिति ब्रह्मविदाप्नोति परमिति श्रुतिरेतासां श्रुतीनां न सामञ्जस्यम् । एवमत्रार्थः । पूर्वकारिकायाम् । 'आनन्दांशतिरोभावः सत्यमात्रेण तत्र हि । मुख्यजीवस्ततः प्रोक्तः सृष्टीच्छावशगो हरिः' ॥ इत्येतस्याम् । अग्रे अहमेव भविष्यामीतीच्छामात्रेणान्तःसमुत्थितसत्त्वेनानन्दांशस्तिरोहित इव भवत्यतो मुख्यजीवशब्दवाच्यो भवतीत्युक्तम् । तथा सति जीवत्वमेव स्यादानन्दांशस्य तिरोहि- तत्वाद्यथा महदादीनामित्याशङ्क्याहुः इच्छामात्रात्तिरोभाव इति । इच्छायां प्रविष्टायां कार्य- व्यापृत्या तिरोभाव इवोच्यते वस्तुतस्त्वानन्दमय एव । वाचकैरपि तस्य न जीवत्वमित्याहुः ब्रह्मेति । आदिशब्देनासत्सत्तमशब्दादयो गृह्यन्ते तथा सति पुरुषोत्तमाद्भिन्नो भविष्यतीत्याशङ्क्याहुः निर- न्तर इति । अन्तररहित इत्यर्थः । तस्यैव कारणत्वमाहुः सर्वावरणेत्यादि । तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्व- कारणकारणमिति वाक्यात् । अक्षरस्य पुरुषोत्तमे भेदेन प्रवेशे प्रकारमाहुः मूलाविच्छेदेति । मूलेन श्रीपुरुषोत्तमेन सहाविच्छिन्नतया तिष्ठति न तु कार्यत्वेनेत्याहुस्तदाधारतयेति एषा स्थितिः सर्वदा । कदाचित्पुरुषोत्तमभेदाविर्भवति तदाक्षरमपि बहुधा भवतीत्याहुः प्रभृत्वेनेति । प्रभु- र्वैकुण्ठवासी लोको वैकुण्ठः जीवजडाकारेण प्रादुर्भवतीत्यर्थः । अत एव वैकुण्ठवासिनो मुक्ताः । एतच्च द्वितीयस्कन्धनवमाध्याये स्फुटम् । अक्षरमम्बरान्तधृतेरित्यधिकरणेऽक्षरस्य ब्रह्मवाचकत्व- निर्धारात् न द्वैतम् । अन्तरुपासनायामन्तर्यामिरूपेण प्रकटो भवति तदा सद्योमुक्तौ ज्ञानिनस्तच्चरणा- रविन्दं विशन्ति इत्यक्षरस्य पादत्वम् । तथावतारेपि 'शैश्वे च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे' इति वाक्यात् । आदिशब्देनाधिरूपेऽपि आनन्दमयनिरूपणे हंसाकृतित्वकथनं तत्र ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति मध्याक्षर- मानन्दमयस्य पुच्छमिति निःसंदेहाय परमात्मपदम् । एवमनेकभावापन्नमपि ज्ञानमार्गेऽक्षरत्वेनैव सेव्यमित्याहुः तदुपासनयेति । प्रथमतस्तस्यैव निदिध्यासनेन बन्धान्मुच्यते तेनास्याधिकारिणः परमात्मत्वमेव न त्वक्षरमात्रतेति भगवद्वचनादवगम्यते ते प्राप्नुवन्ति मामेवेति द्विसप्तदशार्थः । भक्ति- मार्गे त्वारम्भत एव परमानन्दः ज्ञानमार्गे त्वन्तत इति विशेषः । तथापि ज्ञानमार्गेऽक्षरमेव सेव्यम् । एवमभेदेपि वैलक्षण्यं निरूप्य यदर्थमेतन्निरूपितं तदाह कृष्णस्ततोधिक इति । अक्षरादपि परस्य वृत्तित्वात्सर्वमिति भवतीति निष्प्रतीकस्य विहितः । ज्ञानेतरिति ज्ञानादितरदिति पाठः । 562