अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

३८६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ५ सू० २० अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ परामर्शस्य प्रयोजनमाह । अन्य एवार्थः प्रयोजनं यस्य । तस्माद् यम- हरहर्वा एवंवित् स्वर्गं लोकमेति । सत्यैवं ज्ञाने हि ब्रह्मसुखं फलं ब्रह्मज्ञाना- भाष्यप्रकाशः । अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ सूत्रमवतारयन्ति परामर्शस्येत्यादि । सोऽर्थः को वेत्यपेक्षायामाहुः तस्मादित्यादि । प्रथमे प्रकरणे, तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति, तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि स ती यमिति । तद्यत् सत् तदमृतमथ यत् ति तन्मर्त्यमथ यद् यं तेनोभे यच्छति । यदनेनोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा एवंवित् स्वर्गं लोकमेतीति वाक्ये सत्य अक्षरविषयके अमृतमर्त्ययमयितृत्वज्ञाने सति ब्रह्मसुखं फलमुक्तम् । अतस्तत्साधनभूत- रश्मिः । एतं त्वेव ते भूयोऽनु व्याख्यास्यामीति श्रुतेः । तन्निवृत्तीति केवलजीवनिरूपणप्रवृत्तनिवृत्त्यर्थं । अमृतत्वप्रयोगोऽत्रेत्यर्थं च । तथात्वममृतामयरूपत्वम् । असिद्धेति य आत्मा अपहतपाप्मे- त्यादिश्रवणादन्वेष्टव्यत्वापहतपाप्मत्वादिकथनात् उत्तरे चापहतपाप्मरूपत्वकथनाच्च ब्रह्मधर्मोक्तिर्विवक्षा- सिद्धत्वात् । न च जीवो नैतादृश इत्यत्र को हेतुरिति शङ्क्यम् । अवस्थाभेदानामेव तत्त्वात् । न च न तावत्तद्वक्तानां तदभावगमकत्वमागन्तुकत्वादिति शङ्क्यम् । घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्ती वा प्रियचेतेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति एतद्विरुद्धधर्माणां मयस्त्रीणां जीवे नोपपात् । तन्न एवं जीवं केचन घ्नन्तीव विद्रावयन्तीवेत्येवमप्रियवेत्ता भवति रोदितीवेत्येनेनमप्रियवेत्ता । नाहमिति प्रजापतिं प्रतीन्द्रोक्तिः एवं सति परमात्मन्युपदिष्टे सति 'छिन्दन्ते सर्वसंशयाः' इति श्रुतेः । संशयनावात्कुतः । अन्यथेति विपरीतं भ्रमनिश्चयः शरीरादावनात्मत्वं तस्य दर्शनं करोतीतीन्द्रः परं त्वाविर्भावाभावात् प्रजापतिसंनिधाने चेति भाष्य उक्तम् । तत्र प्रजापतिसंनिधान इति न वक्तव्यमेकेन हेतुना चारितार्थ्यात् नैवं अन्यथा प्रजापतिसंनिधान इति वाक्येयादृष्टित्वत्वेन शाब्द- ऋक्तिकामकारेण । तदानीमिति प्रजापतिसंनिधिकाले ॥ १९ ॥ अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ परामर्श उपस्थापनम् । सूत्रमिति ननु प्रकृतपद्यं ग्राह्यमेवेति जीवपरामर्शः किंप्रयोजनक इत्याकाङ्क्षायां सूत्रमवतारयन्ति स्म । तस्मादित्याद्यर्थं वक्तुमाहुः प्रथम इति । सतीति स एकमक्षरम् ति द्वितीयं इकार उच्चारणार्थः कृन्तने सिद्धान्ते तु षेष्टो नान्तरयात्रमप्यन्यथा यक्तीति वरेणियं वरेण्यमितिवत् सत्यं सत्यमिति यद्यपि... त्रिम वयं च स्फूयः मिन्ना यवमिति प्राप्ते निरुक्तपक्षे वर्णलोपः । यं तृतीयम् । तेनेति यमनादाहणोवेने यद्वि बह्वरे यच्छति ददाति संयोजयति इत्यपरे । तस्मादिति पूर्वोक्तस्य यमितिस्य यच्छतीत्युक्तोभये- दोने यच्छति यद्यप्यद्यसत्त्वित्यर्थः । यमिति र्बोव उभ्ये यच्छति संनियोवयमिति । दा दाने इत्यस्य व्यचारेकः बहुलत्वच । रस्मौ प्राज्येन यता पूर्व साधितं सत्यनया न्युत्पत्या निरूप्यते । यद्यप्युक्तमेतत् प्रायः तथापि बाह्ये वेदो ध्येयो ज्ञेयश्चेति श्रुतावन्नपदार्थत्वेन मुद्रितत्वात् यमातः । स्वार्थमिति इत्यन्तावाक्यम् । सत्येति भाष्यं व्याचक्षुः सत्येति अमृतं च मर्त्यं ति अमृतेतिचेति- वृत्तमुक्तये । यम यम उभयमे व्यादिः परस्मैपदी चेद् इत्यस्य रूपम् । उभे यच्छतीत्येव पर्याप्तस्य प्रपंचेने । शब्दस्वभावः यया तदाने साध्यमुक्तम् । सद्युक्तमिति भावे । अत्रा नकरस्य डा नद्युक्तत्वात् । 686