अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

[Header] भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ७०५

रश्मिः । रक्षसादीनां गमः प्रह्लादनिभिगमनेस्तत् भावे । स च प्रवेशो हि प्र-पूरके भगवत्यपि मनोवेशो मनः प्रवेशोपि धर्ममार्गस्य प्रजापत्यानन्दपर्यन्तं सत्त्वात्तन्मार्गीयं सर्वं ज्ञेयम् । तन्मध्ये केनापिद्रूपाद्युक्तं सर्वं ज्ञेयम् । श्रवणमपि भगवतोपि 'कथायां खलुना हरेः' इति श्रीभागवताद्धर्ममार्गेपि क्षामिकर्तेति उच्यतेवेति सूक्ष्मभाष्यप्रकाशरश्मावुक्तम् । अर्थ याचने अप्युक्ते क्रिया भावे शः तथा च स्वामिनः कर्तारः अर्थकर्तारः याचनकर्तारः क्रियाकर्तारः इच्छा भावे शः निपातः तस्याः कर्तारः तदनुकूलोत्सीसिकर्तारः शवांसिः शवांसंस रक्षणादेः कर्तारः आस्तिकर्तारः आपू व्याप्तौ आलिङ्गनम् । आ वि-प्रजनादिकर्तारः । आसारः ङिगि गतौ भ्वा-प-से-गन्तारः हिंसाकर्तारः दानकर्तारः मानकर्तारः वृद्धिकर्तारः धनादेरपि । उच्यन्ते । तेषामुपदेष्टा भगवान् व्यासः अस्मात्सूत्रान्व्यायते गन्धर्वा उक्तार्थाः उपदेष्टा भगवान् व्यासोऽस्मात्सूत्रादेव । देवानां गन्धर्वाणां चानन्दतारतम्यं नास्ति सकलतारतम्यादत्रोभयोरानन्द- तारतम्यं यदुच्येत यौक्तिकं तत् । अतो बृहदारण्यकश्रुत्या देवानां गन्धर्वाणां चानन्दभेदेनात्रा- नन्दैक्यविकल्पमात्रम् । एतेषां शतानन्दाः पितॄणां रक्षकाणां चरो मृत्युः तस्य लोकाः प्रेषका मासका वा कालादयः ते लोका येषां तेषामेक आनन्दः प्रकारेण पूरका उच्यन्ते । तथा च पितृणामित्यस्य रक्षकत्वं मृत्य्वात्मकत्वेन विवक्षितम् । द्वितीयब्राह्मणे मृत्युरस्मात्मा भवतीति श्रुतेः । अस्तेतीदमा बहुलविविद्या गृह्णन्ते उपलब्धृत्वात् । न ह्येतावतां गृहावेक एव मृत्यात्मेति नियमोस्ति । काङ्क्षा ग्लानिकर्त्रोः मृत्युरूपत्वेन निरूपणं मृत्युर्वे तमः इति तृतीयब्राह्मणश्रुत्यात् । तम काङ्क्षायां ताम्यति दि-प-से-तम ग्लानौ......ष्ठे हर्षक्षये दृष हर्षे दि-प-से-हृष अलीके स्वा-प-सेडिति । अठं भूषणपर्याप्तिवारणेषु भ्वा-प-से-मृष अलंकारे म्वादिः आपू व्याप्तौ वृङ् संभक्तौ क्यादिरा-से । स्म वैक्लव्ये भज सेवायां सेवृ सेवने भ्वा-भा-से-षिदु गतौ-दि-प-से-एतेषां शतानन्दा आजानानां देवानामेक आनन्दः आ-वि-प्रजनादिकर्तुः गन्तुर्वा आशुः जानात् जनी सौत्रं तु निरूपणम् । ज्ञियते सूत्रुः मुजिवृक्ष्भ्यां मुफुक्षुकाविति सूत्रेण खुक् प्रादुर्भावे प्र-पूरकात् आ-विप्रजनादिकर्तुः गन्तुर्वा आशुः जानात् जनी प्रादुर्भावे प्रपूरकात् आ विप्रजनादिकर्तुः आशु दुङ् दृङ् अनादरे नञ् नक विनाके डमू प्रत्ययः विकारसार्थः । वीप्रजनं कान्तिगलसनासादनेषु बाहुलकात् डिः वातेर्डिर्वा प्र-पूरककर्तुः जन शब्देन गन्तुर्कतुः । कान्तिकारकात् गन्तुः । असनकारकात् आसादनकारकात् । शुक्खुफाभावात् अन्यतेः ज्ञानच् [सूत्रं तु 'हलः श्नः श्नानश्वौ' । छन्दसि शायजपि अनिश्रुम्दा- प्कनविति] एतस्माज्जायन्ते एतज्जातानां मानुषभानन्द इति पक्षान्तरे । ज्ञा अवबोधने हलस रूपनावाना इति तेभ्यो जायन्ते इत्याजानजा तेषां देवानाम् । पञ्चम्यामजाताविति डः । जनेरेव हल- ङ्गात्त अन्येभ्योऽपि इति डः एतेषां शतानन्दाः कर्मदेवानां देवानामेक आनन्दः । कर्मदेवत्वं कर्मणा देवत्वं संपद्यन्ते ये तत्त्वम् । कर्मणा देवत्वमपि संपद्यन्ते इति बृहदारण्यकज्योतिर्र्ब्राह्मणात् । शतदेवताक्यतया तैत्तिरीये 'ये कर्मणा देवानपियन्ति' इत्यस्याः अर्थः । देवपदार्थः पूर्वोक्तः एतेषां शतानन्दाः देवानामेक आनन्दः । देवपदार्थस्तूक्तः । एतेषां शतानन्दा इन्द्रस्यैक आनन्दः । इदि परमैश्वर्ये इन्द्तीति इन्द्रः ऋजेन्द्रेत्यादिना रक् परः पाठकः पूरकश्च ज्ञायते येन सोऽक्षरः यद्वा नरो याति परमः तस्य ऐश्वर्यं ईश ऐश्वर्ये 'इन्द्रस्य सुष्मः सखा' इति श्रुतेः परनैश्वर्याश्रयः । सर्वं ऊर्ध्वोनयानोचः गार्ग्यस्तु श्रीभागवतीकादशस्कन्दसप्तदशाष्टादशाध्याययोक्तः । यद्यपि प्रजापति- नैर्मल्यप्रदेशेन सार्वेण तवाप्यधिकारिभावेन न शुध्यते सखिलेन ज्ञानाभ्यात् गार्ग्यनामम् । एतंच [Footer] 705