अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

An exact line-by-line transcription in Devanagari Markdown:

७७० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० १ अ० १२ सू० ४१ भाष्यप्रकाशः। प्राप्ततया प्रपञ्चरूपत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नामरूपव्यतिरिक्तत्वस्य स्पष्टलिङ्गत्वेनैतत्प्रणयना- नावश्यकताया अपरिहाराच्च । भास्कराचार्योक्तमप्येतेनैव व्याख्यातप्रायम् । यदपि विज्ञानभिक्षुः । यावान् वा अयमाकाशस्तावदेषोऽन्तर्हृदय आकाशः । आकाशो वै नामरूपयोर्निर्वहिता । परमे व्योमन् प्रतिष्ठितेत्यादिषु ब्रह्मैवाकाशशब्दवाच्यं भवति । अर्थान्तर- त्वादिव्यपदेशात् । अर्थस्य अन्तरॊऽर्थान्तरः । तस्य भावस्तत्त्वम् । आदिपदेन नित्यत्वासंगत्वसूक्ष्म- त्वादयो ग्राह्याः । तेषां व्यपदेशात् । 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्यः' इत्यादिषु कथनादित्याह । तन्मते व्यापकत्वकृतस्यार्थान्तर्वर्तित्वस्याकाशसाधारण्याद्, यावान् वेत्येतल्लिङ्गेनोक्त- वाक्येष्वाकाशपदेन केवलब्रह्मसिद्ध्या लिङ्गसत्त्वे च तल्लिङ्गाधिकरणेन गतार्थत्वापस्याऽ- धिकरणवैयर्थ्यमेव । शैवस्तु । आकाशो भूतं, जीवो, ब्रह्म वा ? इति संदिह्य, अमृतत्वादितद्धर्मव्यपदेशादित्याह । तदपि, यदचि तदमृतमिति, 'अमृताऽक्षरं हरः' इति जीवेऽप्यमृतप्रयोगात् सौत्र- हेतोरयोगाच्चासंगतमेव । रश्मिः। स्थापनस्रोकेः प्रपञ्चरूपत्वमस्त्येवेति शङ्क्यम् । विषयवाक्येऽस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायान् इत्यत्रोधमनास्तगमनयोर्मध्ये स्थितेः कल्पितत्वेन तल्लिङ्गाधिकरणविषयवाक्यगतस्या- काशस्थितिकर्तृत्वस्य काल्पनिकत्वेन तत्प्रपञ्चरूपत्वाभावात् । तस्माद्भेदेऽक्षरमात्रसाध्यस्यास्यार्थस्या- भावात् वैदिकानां न संदेहोपीति भाष्यम् । सिद्धान्तसिद्धेयं श्रुतिः काठके । 'अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च' ।। इति । भास्करेति शंकराचार्यवदुक्तम् । एतेनेति स्पष्टलिङ्गत्वेनैतत्प्रणयनानावश्यकतायाः अपरि- हारेण । अर्थान्तरिति अर्थस्यान्तर्वर्तित्वस्य । यावानिति अत्र दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोराकाशपद- प्रयोगात् एकत्राकाशस्य ब्रह्मत्वे साधिते आकाशान्तरे हेतुसत्त्वेपि ब्रह्मत्वरूपसाध्याभावाद्वा हेतोर्बाधितत्वेनैकत्र केवलब्रह्मसिद्ध्या तद्भिन्नेष्वित्युक्तम् । न च ब्रह्मत्वाभावः क्वापि नास्तीति न हेतोर्बाधितत्वमिति शङ्क्यम् । साधनसाध्यब्रह्मत्वाभावस्य विवक्षितत्वात् । तर्हि साधनसत्त्वाद् ब्रह्मत्वं साध्यतामिति वाच्यम् । आकाशत्वप्रत्यक्षेण' ब्रह्मत्वाप्रत्यक्षात् । न च हेतोः साध्याभाव- वदाकाशान्तरे साधारण्यमिति शङ्क्यम् । इष्टापत्तेः दूषणप्रकरणात् । आकाशोति आकाशपदे- नोपस्थापितपक्षेऽर्थान्तर्वर्तित्वेन हेतुना केवलब्रह्मसिद्धिरनेनैव हेतुनाकाशत्वस्यापि सिद्धेः । लिङ्ग- सत्त्व इति तद्गर्भेवेति पूर्वत्र परम इति द्वितीये लिङ्गम् । न च श्रुत्विमिति शङ्क्यम् । आकाशो ह वा इत्यत्र परमे व्योमन्नित्यत्र च ब्रह्मपरमयोः सामर्थ्यमालोच्याकाशव्योमनी अभेदान्वययोग्ये इत्यभिधाभ्रौ श्रुती पृथक्कल्पयित्वा ब्रह्मपरमयोरभेदान्वयेऽङ्गलक्षणोचनात् लिङ्गलक्षणसत्त्वात् । श्रुतेस्तु निरपेक्षस्वरूपात् । हेतोः साधारण्यमाहुः तन्मतीति । छान्दोग्ये दशमे प्रपाठके तत्तत्सच्छब्दस्तं, 770