अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

७९४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२ एष ब्रह्मलोक इत्यारभ्य, अनुशाशासैतदमृतमित्यन्तेनानन्दरूपो भगवान् भाष्यप्रकाशः। सलिलः। 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति' इति श्रुत्यन्तरात् सलिलवत्। अद्वैतः। द्विधा इतं द्वीतम्। तस्य भावो द्वैतम्। न विद्यते द्वैतं यस्मिन्नित्यद्वैतो भवतीति तदानीं भगवतः सर्वात्मकत्वप्राकट्येन द्वैतराहित्यादन्यत्वविभक्तत्वयोरभाव इत्यर्थः। तदिदमाहुः बाह्येत्यादि। एतदग्रिमग्रन्थस्य तात्पर्यमाहुः एष इत्यादि। एष इत्यनेन, एको द्रष्टेत्यनेनोक्तं रूपं दृष्टारं परामृश्य ब्रह्मलोकपदेन तस्य ब्रह्मात्मकस्यानन्दत्वं विधाय जीवस्य तावत्पर्यन्तं प्राप्तिरिति बोधनाय, रश्मिः। गतौ भ्वा. प. से. सलति सलकलीति लच्। गन्तेत्यर्थः। योगमात्राहैदान्ते। बृहदारण्यकटीकानु- रोधादाहुः यथोदकमिति। यथोदकं तादृगेव भवति तथात्मा भवतीति श्रुत्यन्तर आत््मोदकयोः दृष्टान्त- दार्ष्टान्तिकभावात्। अत्रापि योगरूढ्या दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकभावापन्नया सलिल इत्यर्थः। द्वैतमिति द्वैतपदवाच्ये यकारलोप इति भावः। द्वयोर्भावो द्विता सैव द्वैतं प्रज्ञादेराकृतिगणत्वात् 'प्रज्ञादिभ्यश्च' इत्यण् इति केचित्। कैयटे तु द्वाभ्यामितं प्रकारद्वयेन विरुद्धत्वाद्भिन्नत्वाधारवर्तिना युक्तं वस्तु द्वीतं तत्र भवं द्वैतं संशयरूपं ज्ञानं यद्वा द्वयोर्भावो द्विता तत्र भवं द्वैतं तदेव संशयज्ञानमित्युक्तम्। तद्विदमिति। तद्दर्शनमेव कुत इत्यारभ्योक्तम्। बाह्येत्यादीति। बाह्येन्द्रियाणां सलिलत्वं विषयगन्तृत्वमन्तराणां चतुर्णामसलिलत्वं विषयागन्तृत्वमिति पूर्वोक्ते दर्शनादर्शनरूपेणोपपत्तिः। एष इति। एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशाशासैषास्य परमा संपदेषोस्य परमो लोक एषोस्य परमानन्दः एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवति अन्येषाम- धिपतिः सर्वैर्मानुष्यकैः कामैः संपन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दः अथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः। अथ ये शतं पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दः ये कर्मणा देवत्वमपि संपद्यन्ते। अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एको देवलोक आनन्दः यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः अथ ये शतं देवलोक आनन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्चाश्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः। अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशासासैतदमृतमित्यनेन संदर्भेण। ब्रह्मात्मकेति। एतेन ब्रह्मलोकपदे ब्रह्म चासौ लोक इति कर्मधारयोऽभ्यूपे। ननु एष इत्यनेन सुषुप्तिरूपमकामं पराम्रष्टुं योग्यं न तु बाह्येन्द्रियरूप एको द्रष्टेति चेन्न। अपहतपाप्मप्रपञ्चलेनादोषात्। अपहतपाप्मत्वस्य सलित्वादिवदसाधारणधर्मत्वात्। न चामयपदमपि वर्तते इत्यमयं चित् ज्ञानमिति यावत् तस्य परामर्शोस्त्विति वाच्यम्। ज्ञानपदे- नानुक्तत्वात्। 'अमृतमानन्दोऽमयं चित् सद् ब्रह्मेति भाष्ये सत्पदेन ब्रह्मणः पृथगुपादानात्। नानन्दकामरूपस्य परामर्शः स्यादिति चेन्मैवम्। रूपेऽकासत्वं न चाकामं रूपमपहतपाप्मत्वेव ब्राह्मणसाधारणधर्मत्वादित्युपपत्तेः। सम्राडिति जनकं संबोध्य एवं जनकं याज्ञवल्क्य उवाच। तापदिति साधनैरिति बोध्यम्। पुष्टिमत्त्वारिमित्तु सगुणस्यापि प्राप्तिः। एतदिति मात्रा कंस्य 794