अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

अकामत्वमात्रेण रूपेण उत्क्रान्तिशून्या सद्योमुक्तिरपि न वक्तुं शक्येत्यर्थः । अतः सुषुप्तिप्रक- रणाभावेऽप्यकामत्त्वादिना सौषुप्तिकलिङ्गेन, तद्यथाऽहिनिर्व्वयनीत्यग्रिमवाक्येऽपि शेत इति शय- नलिङ्गेन चावान्तरमुत्क्रमणप्रकरणं बाधित्वा सुषुप्तिरेव जनकेन ज्ञातव्या । तदा तु न वदिष्यत इति मदभीष्टसिद्धिः । अथ लिङ्गस्य मुख्यत्वेनासाधारणत्वात् तदनादृत्य प्रकरणबलेन ज्ञास्यति तदा तु सकृतवरदानानुरोधाद् विशिष्य वक्तव्यमित्याशयेन, अथायमनस्थिकोऽशरीरः प्राज्ञ आत्मा ब्रह्मैव लोक एव सम्राडित्यन्तं क्लिष्टवचनमुपसंहारः । अत्र श्रुतावनस्थिक इति स्थूल- शरीरराहित्यम् । तच्च जीवन्मुक्तस्य सुषुप्तस्य चाभिमानाभावात् तुल्यम् । प्राज्ञ आत्मेति सुषुप्ति- विवक्षिता । शांकरा असंसारिपरत्वेन शारीरब्राह्मणं व्याकुर्वन्ति तं निषेधन्ति स्म अत इति । तद्य- थेति भाष्यं व्याचक्रुः तद्यथेति । तद्यथेति श्रुत्यर्थस्तु तत् तत्र दृष्टान्तः यथाऽहिर्नागः तस्य निर्व्वयनी सा निर्लीयते यस्यां सा निर्व्वयनी अहित्वक् तथा च परोक्षवाद इति भावः । निलयनीत्यस्य निर्व्वयनीति ल्‍यूयते इति लूः देहः क्किप् । निर्गता लुवो निर्लू रहितत्वक् निर्लूरयनी निर्व्वयनी । स्त्रीत्वविवक्षायां ङीप् वल्मीके तत्स्थाने मृता सर्पदेहत्यक्ता शयीत खमं कुर्वति । मृता मृतः प्रत्यक्षा प्रत्यक्षः सुबोर्धादेशः । खमस्तु माया । सदसती मायां कुर्वीत । इदं१शरीरं सुषुप्तशरीरम् । शेते इत्यन्वयो भाष्ये । एवेति जीवन्मुक्तत्याद्यवस्था व्यवच्छिद्यतेष्यः । न तु संप्रज्ञातसमाधिम् । तस्य तात्पर्यार्थ- विषयत्वेनाभिधेयार्थे प्रसक्त्यभावात् । तदा त्विति स मेने न वदिष्य इतीति श्रुतिः । स याज्ञवल्क्यो न वदिष्य इति मेने । यद्वाऽनेन राज्ञा सहाहं वदिष्ये स च मे वदिष्यत इति पुरुषव्यत्ययेनान्वयः । पूर्वार्थे मम याज्ञवल्क्यस्याभिप्रायसिद्धिः । राज्ञोधिकाराभावाच्च वदिष्य इति मेने याज्ञवल्क्यः स इति । अनस्थिक इत्यादिभाष्यमवतारयामासुः । द्वितीयमर्थमङ्गीकृत्य अथेति । तदनेति सुषुप्तिमिधेयामनादृत्य तात्पर्यार्थविषयभूतं संप्रज्ञातसमाधिं प्रकरणं म्रक्षणस्तद्वलेन ज्ञास्यतीत्यर्थः । सकृतेति । स्वेन याज्ञवल्क्येन कृतो यो वरदानानुरोधस्तस्मात् । स ह कामप्रश्नमेव वव्रे तं हास्मै ददाविति श्रुतिरत्र स राजा तं कामप्रश्नं वरमस्मै राज्ञे याज्ञवल्क्यो ददौ इति वरदानं तस्यानुरोधात् । अथायमिति अथायं संप्रज्ञातसमाधिस्यः शेते इति पूर्वेणान्वयः । अनस्थिक इत्याद्युपसंहारः अनस्थिक इत्यादि सम्राडित्यन्तमुपसंहार इति भाष्यात् । क्लिष्टेति संप्रज्ञातसमाधि- रूपमुक्तिसुषुप्तिरूपयोः संश्लिष्टवचनं यथा भवति तथोपसंहारः समाप्तिः । क्लिष्टमुच्यतेऽनेनेति क्लिष्टवचनं वा । जीवन्मुक्तरूपं संप्रज्ञातसमाधियुक्तस्य लक्षकं जीवन्मुक्तयाद्यवस्थानां भाष्ये प्रत्याख्यानात् । श्रुत्यर्थस्तु अथ तदनन्तरं अयं संप्रज्ञातसमाधिस्थः शेते इत्यन्वयः । उपसंजहार । अनस्थिक इति । अनस्थिकः सर्पवत् तत्र निर्ममाहंकृतित्वात् अशरीरश्च तत एव । प्राज्ञः सुषुप्तिसाक्षी आत्मा परमात्मा । अत्र संप्रज्ञातसमाधेर्निवेशादात्मपदात् जीवांशमादायाह मुक्तिपक्षे । ब्रह्मैवेति जीवो ब्रह्मैव । सुषुप्तिपक्षे लोकत्वमक्षरत्वम्, जीवो लोकोऽक्षर एव ह सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्य इति । अत्र पूर्वं शरीरं शेते इति शरीरस्य खमानुकूलव्यापारवत्त्वमुक्तं तत्र खमो माया माया तु सदसती तत्र कः सदंशः कोऽसदंश इति विचारः । अनस्थिकोऽशरीर इत्यत्र [हेतुगर्भं विशेषणमन-