अपराजितपृच्छा (भुवनदेवाचार्य - प्राचीन मन्दिर, प्रासाद, कला एवं वास्तु महाग्रन्थ सटीक)
Aparajitapriccha of Bhuvanadeva with Commentary by Shrikrishna Jugnu
भुवनदेवाचार्य (टीकाकार: डॉ. श्रीकृष्ण 'जुगनू') द्वारा
पृष्ठ 434, कुल 535 में से
संदर्भ में पढ़ेंसूत्र-७० 389 मेरुच्छन्दभवः स्तम्भो ब्रह्माण्डसदृशः पुरः। तदुपरि शिवमूर्तिः शक्तिस्त्रिज्योतीरूपिणी ॥ २७ ॥ इसी तरह जो कीर्तिस्तम्भ बनेगा, वह मेरुच्छन्द का बना हो और पूरे ब्रह्माण्ड के सदृश हों अर्थात् उसमें समस्त सृष्टि की रचना मूर्तिकलारूप में प्रदर्शित हो। उस कीर्तिस्तम्भ के ऊपरी भाग में तीन ज्योति रूपिणी शक्तियों के साथ शिवमूर्ति की स्थापना करें। तदर्थे मेरुच्छन्दमाह - मेरुच्छन्दः समाख्यातः विभागान् शृणु साम्प्रतम्। चतुरश्रं समं कृत्वा तारकं पीठमुत्तमम् ॥ २८ ॥ अब मेरुछन्द के विभागों के बारे में कहता हूँ, उसे सुनो। चौकोर क्षेत्र को समतल करके उत्तम तारक-पीठ बनाएँ। उक्ताश्च चतुरशीतिः कीर्तिस्तम्भा विभागशः। समस्ता उत्सेधभागाः शतमष्टोत्तरं स्मृताः ॥ २९ ॥ उस पीठ पर चौरासी प्रकार के कीर्तिस्तम्भ विविध विभागों के अनुसार बनते हैं। उन सभी की ऊँचाई के भाग एक सौ आठ कहे गये हैं।¹
- वास्तुविद्या और ज्ञानप्रकाशदीपार्णव में पाँच प्रकार के ही कीर्तिस्तम्भों का वर्णन आया है। उक्त पाठ भी प्रासङ्गिक है - कीर्तिस्तम्भलक्षणम् - अथातः सम्प्रवक्ष्यामि कीर्तिस्तम्भस्य लक्षण। पुराण भूषणार्थाय राज्ञादि विजया यत्र॥ 1॥ वापिकूपतडागानां कुण्डानां पुष्करादिनाम्। ध्वजास्तत्रैव कर्तव्या सर्वमानेन लक्षयेत्॥ पुरे च नगरे चैव कूटं कुर्यात् ध्वजरुहा। गजगृहे रथो वापि ध्वजास्तत्रैव कारयेत्॥ कण्टका सफलत्व्यज्ञै महाराज ध्वजेद्भवा। यत्र गजा ध्वजास्तत्र अनेकाकार रूपिणिम्॥ विधातव्या पताकैश्च राज्ञा च मानया। सङ्ग्राम रोहणे पताका गजारोहे मनोरमा॥ वसन्तादिकोत्सवेषु ध्वज सर्वेषु शोभना। नगरे पुरे ग्रामादौ होलिकायां महोत्सवे॥ राज प्रवेशे नगरेषु नृत्यमाण्डो महोत्सवे। दिव्य वस्त्र पताका च तोरणैर्युव्वसम्भवे॥ ततस्ता वाद्यभवने कोटे नित्यं तथैव च। कपिशीर्षान्तरे कुर्यात् त्रिपञ्चैकमथोच्यते॥ प्रतोल्याद्यालयालादि प्राकारे सर्वस्तथा। ध्वजामाला कुलसिद्धि कुर्यात्कैलाशोभवा॥ अर्क युद्धोद्भव स्थाने पुष्यप्राकार सङ्कुले। अष्ट₈ द्विष्ट₁₆ द्वात्रिंश₃₂ दिव्यवस्त्रोद्भवा ध्वजा॥ ध्वजास्तम्भोद्भवा कार्या कीर्तिपताकथ हस्तिपु। जयन्तश्च प्रतापख्य कीर्तिनन्दो महोत्सव॥ एकेच्छत्रस्तथा कार्या कीर्तिस्तम्भाश्च पञ्च हि। एकविंशति₂₁ यदा हस्तौ जयन्तो नाम नामत॥ प्रतापाख्यस्तत् कुर्यात् त्रयचत्वारि₄₃ हस्तकम्। पञ्चषष्ठि₆₅ यदा हस्त स एव कीर्तिनन्दन॥ सप्ताशीति₈₇ हस्तान्तं तु महोत्सवै कीर्तितम्। नवोत्तरशतं₁₀₉ हस्ते एकछत्रोद्भवस्तथा॥ एवं पञ्च महास्तम्भा महाराज्ञांहीदा पुरे। पृथुत्वे चतुथंशेन तत्षडांशे न चोर्ध्वत्॥ पञ्चमांशे नाऽधः कुर्यात् षडांशोच्छूय मानतः। ऊर्ध्वेपु माऽमर्धतु त्रिचतुष्टय भूमिकम्॥ (तत् षडांशेन ऊर्ध्वेपु ऊर्ध्वमानं त्रिभूमिकम्)। वृत्ताकारं प्रकर्तव्य घण्टा कलश संयुतम्। दक्षिणे कीर्तिपताका वामे कीर्तिस्तदूर्ध्वत्॥ एवं त्रिभूमोद्भवमाड धर्म कीर्ति यशोद्भवम्। पीठबन्धस्तत कुर्यात् ऊर्ध्वे तस्य मेखला॥ दिक्पाल लोकपालाश्च वसन्तानां च महोत्सवे। चतुःषष्ठिश्च देवानां स्वर्गिणाल्वेकविंशति॥ मौढपरि