भारतकोश
अपराजितपृच्छा (भुवनदेवाचार्य - प्राचीन मन्दिर, प्रासाद, कला एवं वास्तु महाग्रन्थ सटीक)

अपराजितपृच्छा (भुवनदेवाचार्य - प्राचीन मन्दिर, प्रासाद, कला एवं वास्तु महाग्रन्थ सटीक)

Aparajitapriccha of Bhuvanadeva with Commentary by Shrikrishna Jugnu

भुवनदेवाचार्य (टीकाकार: डॉ. श्रीकृष्ण 'जुगनू') द्वारा

DevanagariHindipublished535 पृष्ठ

पृष्ठ 526, कुल 535 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 526

सूत्र-८१ 481 कलश की शोभा की जाए। महामण्डलेश्वरों के छत्रों पर मोरपट्टों की शर्करी अर्थात् सजावट की जानी चाहिए। चामरालङ्कारयुक्तं महाराजेश्वरं विदुः । इत्येवमुक्तामाला च राज्ञोऽलङ्कारशोभना ॥ ३८ ॥ महाराजाओं के छत्रों के साथ चामरों के भी अलङ्करण हों और ऐसे महाराजेश्वरों को मोतियों की मालाओं के अलङ्कार या गहने धारण करके शोभायमान होना चाहिए। लक्ष्मीश्च रमते नित्यं तथा सा चक्रपाणिना । तपसार्थयता येन प्रतापकीर्त्तिवर्द्धनम् ॥ ३९ ॥ ऐसे चक्रपाणि राजाओं के राज्य में नित्य ही लक्ष्मी का वास होता है और लक्ष्मी के रमते रहने से उनके सभी तपों की सार्थकता प्रकट होती है। उनके प्रताप, कीर्ति का भी नित्य वर्द्धन होता रहता है। इति सूत्रसन्तानगुणकीर्त्तिप्रकाशप्रोक्तृ श्रीभुवनदेवाचार्योक्तापराजितपृच्छायां राजालयसिंहासनछत्रप्रमाणाधिकारोनामैकाशीतितमं सूत्रम् ॥ 81 ॥¹

  1. जोधपुर भेदपाठः- सामन्तसञ्ज्ञकं नाम ग्रामस्यायुता द्वयम्। अष्ट चत्वारिंशत्करं तद्भवनं कुर्यात् शोभनम् ॥ 8 ॥ अयुतार्द्धग्रामाणां च यश्च लघुसामन्तकः। कराष्ट त्रिंशद्ध्यक्तं च तद्भवनं अर्थ कामदम् ॥ 9 ॥ सहस्त्रैकं तु ग्रामाणां सभवेच्चतुराशिकः। अष्टाविंश करं कुर्यात् वेश्मशान्ति प्रदं सदा ॥ 10 ॥ विंश ग्रामे यदा भुक्ती ग्रामं तु दशपञ्चकम्। ग्रामे यत्रमेकं तु भुक्ती पर्याय संस्थितम् ॥ 11 ॥ शतमेकं तु ग्रामाणां शल्यराष्ट्रसु सञ्ज्ञकम्। अष्टादश करं वेश्म कर्तव्यं सर्व कामदम् ॥ 12 ॥ करमष्टादशमध्यस्थ कर्त्तव्यं कर्त्तव्यंतु क्रमेण तु। सोपान पंक्ति पर्यायः कथितं त्वपराजितम् ॥ 13 ॥ राजालयं तु यन्मानं तदर्द्धं दण्डनायकम्। दण्डार्द्ध मन्त्र संस्थानं मन्त्र्यद्धं द्वारपालकम् ॥ 14 ॥ तत्समं त्रौ हितं ज्ञेयं तदर्द्ध जन सङ्कुलम्। अनुक्रमेमिदं सर्वं ज्येष्ठ-मध्यम-कनिष्ठकम् ॥ 15 ॥ अष्टहस्तेत्वेकभूमिं द्विभूमं अष्टदशतु। त्रिभूमं अष्टविंशत्यं अष्टत्रिंशैर्वेदभूमकम् ॥ 16 ॥ अष्ट चत्वारिशे भूपञ्चषड्भूम्याष्ट पञ्चाशकम्। अष्टषष्ट्यासप्तभौमं अष्ट भूम्याष्टसप्ततिः ॥ 17 ॥ अष्टाशीतिनवभूमं च दशभूऽष्टनव्योत्तलम्। भूमैकादशभद्रां ते अष्टोत्तरशत हस्तकम् ॥ 18 ॥ सिंहद्वारानुक्रमं च कथये त्वपराजित। उत्तरे च त्रयद्वारं कर्त्तव्यं चक्रवर्त्तिभिः ॥ 19 ॥ उत्तमंदश पञ्चाशत्करैर्मध्यम च त्रयोदशं। कनिष्ठं भद्रहस्तं तु उच्छ्रायेणतु योजितम् ॥ 20 ॥ सिंहद्वारमिदं मानं चक्रवर्त्तित्वयोदिताः। महाराष्ट्रेश्वरे राज्ञैः महामण्डलेश्वरः ॥ 21 ॥ अनन्तरं कथयिष्यामि सिंहद्वारं यथाक्र मम् ॥ 22 ॥ मध्यमोत्तम चक्रवर्त्तिश्च कनिष्ठं मण्डलेश्वरः। अष्टरं कथयिष्यामिसिंहद्वार यथाक्रमम् ॥ 23 ॥ द्वारयुग्मं तु कर्तव्यं महासामन्तदायकम्। अन्येषां स्वल्पं राजानां ये स्थितामात्य सञ्जका। तेषां च तोरणं दद्यात् सिंहद्वार विवर्जित ॥ 24 ॥ सिंहायुग्मार्द्धेन कुर्यात् पत्रमाला त्रयोत्तमा। विप्राद्याक्षत्रियायुक्ता वैश्ययुग्ममालास्थिता ॥ 25 ॥ एकमाला तु शूद्राणां स्तम्भो द्विवशोच्छ्रिताः। स्तम्भैर्विंनोच्छ्रितो वंशा प्रकृतीनां तु सर्वतः ॥ 26 ॥ तोरणं कथितं वत्स आसनं शृणु साम्प्रतम्। आसनं कथयिष्यामि दिव्यमानेन सुव्रत ॥ 27 ॥ महाराजादि सूचितं त्रिविधं च सिद्धासनम् ॥ 28 ॥ भद्रासनं महाराज्ञे विलासैः पद्यसञ्ज्ञक। विकासतरिका तु सामन्तैः चातुरी मन्त्रिमण्डलम् ॥ 29 ॥ अन्येषां स्वल्प राजानां दातव्यं तु मस्तूरकम्।