आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

उपनयनविधिः] उज्ज्वलोपेते प्रथमः प्रश्नः । ७ थम् ? उपनीयाध्यापनेनाचार्यकं भावयेदिति । सकृदुपनीतस्य माणवकस्य न पुनरुपनयनसंस्कारः सम्भवति । तं कथमन्योऽध्यापयेत् ? एतेन मध्य आचार्यमरणे माणवकस्य तदध्ययन नाचार्यान्तरात् सम्भव तीति द्रष्टव्यम्* ॥ १३ ॥ (१)आचार्यशब्दं निराह— यस्माद्धर्म्मानाचिनोति स आचार्यः ॥ १४ ॥ यस्मात्पुरुषादयं माणवकः धर्मानिचिनोति आत्मनः प्रचिनोति शिक्षते स आचार्य । (२)'अप्यक्षरसाम्यान्निब्रूयादि'ति चकारमात्रेणेदं निर्वच नम् । अनेन प्रकारेण माणवकमाचार्यः शौचाचारांश्च शिक्षयेदित्युक्तं भवति ॥ १४ ॥ तस्मै न द्रुह्येत्कदाचन ॥ १५ ॥ तस्मै एवंभूताचार्याय कदाचन कदाचिदपि न द्रुह्येत् तद्विषयमपकार न कुर्यात् ॥ १५ ॥ कस्मादित्यत आह— स हि विद्यातस्तं जनयति ॥ १६ ॥ स ह्याचार्यः तं माणवक विद्यातो जनयति, यथा पिता मातृतः । (३)अत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ इति शास्त्रान्तरम् ॥ १६ ॥

• तच्छ्रेष्ठं जन्म ॥ १७॥ तद्विद्यातो जन्म श्रेष्ठं प्रशस्ततमम्, अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वात् ॥१७॥ मातापितृभ्यामाचार्यः श्रेष्ठ इत्याह — शरीरमेव मातापितरौ जनयतः ॥ १८ ॥ मातापितरौ शरीरमात्रमेव काष्ठकुड्यादिसमं जनयतः । आचार्यस्तु सर्वपुरुषार्थक्षमंरूपं जनयति । (४)“आचार्यः श्रेष्ठो गुरूणा"मिति गौतमः ॥ १८ ॥ वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत, ग्रीष्मे राजन्यं, शरदि वैश्यं, गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणं, गर्भेकादशेषु राजन्यं, १ आचार्यशब्दनिर्वचनमाह इति क ग पु २ निरु. २ १. १. ३. मनु स्मृ २. १७० ४ गौ ध. २. ५०