आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र. १.) कं. १. भवन्तीत्यगृह्यमाणविशेषत्वादेकमेवोपनयनं सर्वार्थमिति । अस्मिन्नर्थे ब्राह्मणमपि भवति (१) ब्राह्मणमेव वा पठितम् । आथर्वणस्य वेदस्य पृथगुपनयनं कर्तव्यम् । तथा च तत्रैव श्रुतम्—(२) 'नान्यत्र संस्कृतो भृग्वङ्गिरसोऽधीयीते'ति ॥ १० ॥ विद्वानेवोपनेताऽभिगम्यत इति विधातुमविदुषो निन्दामाह— • तमसो वा एष तमः प्रविशति यमविद्वानुपनीयते यश्चाऽविद्वानिति हि ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ यथा कश्चित् तमसस्सकाशात्तम एव प्रविष्टो न किञ्चिज्जानाति एव- मेवैषः यं माणवकंमविद्वानुपनीयते, तथा यथाविद्वान् । उपनीयते इत्यपेक्ष्यते । यश्च स्वयमविद्वान् सन्नुपनीयते सोऽपि तमम एव तम प्रविशति । अस्मि- न्नर्थे ब्राह्मणमपि भवतीति ॥ ११ ॥ कीदृशस्तर्ह्युपनेताऽभिगम्यः ? तमाह— • तस्मिन्नभिजनविद्यासमुदेतं समाहितं संस्कर्तारमीप्सेत् ॥ १२ ॥ अविच्छिन्न(३)वेदवेदिसम्बन्धे कुले जन्म अभिजन । षड्भिरङ्गैस्सहैव यथावदर्थज्ञानपर्यन्तमधीतो वेदो विद्या । सर्वासामसम्भवे वेद एव वा । तस्मिन्नुपनयने कर्तव्ये ताभ्यां अभिजनविद्याभ्यां समुदेतं सम्पन्नम्, समाहितं विहितप्रतिषिद्धेष्ववहितमनसम्, मस्कर्तारमाचार्यमीप्सेत् । इच्छया करणं लक्ष्यते । आप्नुयादभिगच्छेदिति ॥ १२ ॥ • तस्मिंश्चैव विद्याकर्माऽऽन्तंमविप्रतिपन्ने धर्मेभ्यः ॥ १३ ॥ तस्मिन्नेव चोपनेतारि विद्याकर्म विद्याग्रहणं कर्तव्यम् । आन्तमासमाप्तेः, अविप्रतिपन्ने धर्मेम्य यद्यसावाचार्यो धर्मेभ्यो न प्रच्युतो भवति । प्रच्युते तु तस्मिन्नसम्पर्कार्हे अन्यतोऽपि विद्याकर्म भवत्येव । *येषां त्वाचार्यकरणविधिप्रयुक्तमध्ययनं तेषामेतन्नोपपद्यते । क- १. प्रमाणं भवति, ब्राह्मणमिति हि वाचा पठितम्, इत्यशुद्ध. पाठ० ख पु २. गोप० ब्र० १ २९. ३ वेदवित्सम्बन्धे इति. क. पु *. एतच्चिह्नान्तर्गतो भागः प्रक्षिप्त इति Mysore पुस्तके । परन्तु क ग पुस्त- कयोरुपलभ्यते पाठ । एतच्च गुरुमतानुसारेण । गुरवो हि "अष्टवर्षं ब्राह्मणमुपनयीत, तमध्या- पयीत' इति विधिनाऽऽचार्यत्वसिद्ध्यर्थमध्यापनं विदधताऽध्ययनमपि प्रयुज्यते, अतो ऽध्यापनान्यथानुपपत्त्यैव सिध्यदध्ययनं न स्वविधिना "स्वाध्यायोऽध्येतव्य" इत्यनेन विधीयते इति ब्रुवते । अतस्तन्मतखण्डनमिदम् ।