आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

६८ गीतिकापादः ॥ स्वस्तिकगत एवं तुल्य मध्य अपरस्वस्तिकगत होता है। तब मेष के मध्य से तुला मध्यान्त-आधा उत्तर अपयान होता है और शेषार्द्ध दक्षिण से अप- यान होता है । इसलिये मेष की आदि से अपक्रम लाने का संस्कार होता है ॥ १ ॥ ताराग्रहेन्दुपाता भ्रमन्त्यजस्रमपमण्डलेऽर्कश्च । अर्काच्च मण्डलार्धे भ्रमति हि तस्मिन् क्षितिच्छाया ॥ २॥ ताराग्रहाणां पाताश्चेन्दुपातश्चार्कश्च सदापमण्डले भ्रमन्ति। अर्काच्चमण्डलार्धे ऽपमण्डले भूच्छाया सदा भ्रमति। शशिकुजादयश्च स्वे-स्वे विक्षेपमण्डले चरन्ति॥ विक्षेपमण्डलस्य संस्थानमाह । भा०:-तारा, ग्रह, चन्द्रमा, इनके पात और सूर्य सदा अपमण्डल में भ्रमण करते हैं। सूर्य से मण्डल के आधे अपमण्डल में भूच्छाया सदा भ्रमण करती है। चन्द्रमा, मङ्गल आदि अपने २ विक्षेपमण्डल में चलते हैं ॥ २ ॥ अपमण्डलस्य चन्द्रः पाताद्यात्युत्तरेण दक्षिणतः । गुरुकुजकोणाश्चैवं शीघ्रोच्चेनापि बुधशुक्रौ ॥ ३ ॥ स्फुटचन्द्रो यदापमण्डलस्थपातसमो भवति तदा चन्द्रोऽपमण्डले चरति । ततः क्रमेणोत्तरेण याति । पातात्त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसममुद्गमनम् । पा- तात् षड्राश्यन्तरे स्थितश्चन्द्रोऽपण्डले चरति । तत्र हि द्वितीयपातस्य स्थिति- रुक्ता । तस्माद्द्वितीयपातात् क्रमेण दक्षिणतो याति । तत्रापि पातात्त्रिराश्य- न्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणायनम् । एवं चन्द्राधारस्य विक्षेपमण्डलस्य संस्थान मुदितम् । परमविक्षेपस्तु कार्धमित्युक्तं (दशगीतिकायाम् ८।) सार्धाश्चत्वारोंऽशा इत्यर्थः ॥ गुरुकुजकोणाश्चैवम् । यथा मन्दस्फुटसिद्धश्चन्द्रस्स्वपातसमोऽपमण्डले च- रति तथा गुरुकुजकोणाश्च स्वमन्दस्फुटे पातसमेऽपमण्डले चरन्ति । ततः क्रमे- णोत्तरेण यान्ति । पातात्त्रिराश्यन्तरे मन्दस्फुटे परमविक्षेपसममुद्गमनम् । पा तात् षड्राश्यन्तरे मन्दस्फुटेऽपमण्डले चरन्ति । ततः क्रमेण दक्षिणतो यान्ति । तत्रापि त्रिराश्यन्तरे परमविक्षेपसमं दक्षिणगमनम् । एवं गुरुकुजमन्दानामा- धारभूतस्य विक्षेपमण्डलस्य संस्थानम् । शीघ्रोच्चेनापि बुधशुक्रौ । स्वशीघ्रोच्चे- नाप्यपमण्डलादुदग्दक्षिणतश्च चरतो बुधशुक्रौ । अपिशब्दान्मन्दस्फुटवशाच्च । एतदुक्तं भवति । बुधशुक्रयोस्स्वमन्दफलं स्वशीघ्रोच्चे व्यस्तं कृत्वा, तस्मात्स्वपातं विशोध्य विक्षेपस्साध्य इति । अतो मन्दफलसंस्कृते शीघ्रोच्चे स्वपातसमेऽपम- ण्डले चरतः । ततः क्रमेणोद्गयातः । पातात्त्रिराश्यन्तरे शीघ्रोच्चे परमविक्षेपस-