भारतकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 118, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 118

८२ गीतिकापादः ॥ ज्यौतिश्चक्रार्धं विविधं कल्पयेत् । अक्षज्याशङ्कुभूज्याद्याश्रितैर्विविधैः क्षेत्रैर्युक्तं दृश्यं भगोलार्धं कल्पयेदित्यर्थः । सा वक्ष्यमाणाक्षादिषु क्षेत्रकल्पनयोपपत्तिर्ज्ञे- येत्युक्तं भवति । विषुवज्जीवाक्षभुजा । विषुवद्दिनमध्यान्हेऽर्कखमध्ययोरन्तरां- लज्या विषुवज्जीवा भवति । विषुवच्छा येत्यर्थः । साक्षभुजा भवति । अक्षज्येत्यर्थः अवलम्बकस्तस्याः कोटिः । अक्षज्यावर्गहीनत्रिज्यावर्गस्य पदमवलम्बक इत्यर्थः। विषुवन्मध्यान्हेऽर्कुरवलम्बकस्स्यात् । स्वाहोत्रार्धमाह । भा०:—दृश्य गोलार्द्ध भाग में, वहां गोल पाद से उत्पन्न ज्यार्द्ध द्वारा अक्षादि भुजात्मा व लम्बाकादि और कोट्यात्मा द्वारा विकल्प से ज्योति- श्चक्रार्द्ध को विविध प्रकार से कल्पना करे। अर्थात् अक्षज्या शङ्कु भूज्यादि आ- श्रित अनेक क्षेत्र द्वारा 'दृश्य भगोलार्द्ध की रचना करे । आशय यह है कि विषुवद् दिन के मध्याह्न में सूर्य्य और आकाश के बीच की ज्या को विषु- वज् जीवा (विषुवच्छाया) कहते हैं । वही अक्षभुजा होती है अर्थात् अ- क्षज्या होती है। उसकी अवलम्बक कोटि होती है । अर्थात् अक्षज्या वर्ग हीन त्रिज्यावर्ग का पद अवलम्बक होती है ॥ २३ ॥ इष्टापक्रमवर्गं व्यासार्धकृतेर्विशोध्य यन्मूलम् । विषुवदुदग्दक्षिणतस्तदहोरात्रार्धविष्कम्भः ॥२४ ॥ इष्टापक्रमज्यावर्गं व्यासार्धवगीद्विशोध्य शिष्टस्य मूलं विषुवन्मण्डलस्य घ- टिकाख्यास्योदग्दक्षिणगतयोस्स्वाहोरात्रमण्डलयोरर्धविष्कम्भो भवति । विष्क- म्भार्धमित्यर्थः । क्रान्तिभुजायास्स्वाहोरात्रार्धं कोटिः। व्यासार्धं कर्णः। गोलान्तर्ग- तमक्षभुजादिकं क्षेत्रं महाभास्करीयव्याख्यायां विस्तरेण प्रदर्शितम् । अतोऽत्र न व्याख्यास्यामः । निरक्षदेशे राश्युदयप्रमाणमाह । भा०:--इष्ट अपक्रमज्या वर्ग को व्यासार्द्ध वर्ग से घटाकर अवशिष्ट के मूल को घटिकानामक विषुवंन्मण्डल के उत्तर दक्षिण गत स्वाहोरात्रार्द्ध म- ण्डल का अर्द्ध विष्कम्भ होता है । क्रान्ति भुजा के स्वाहोरात्रार्द्ध कोटि होती है, व्यासार्द्ध कर्ण होता है ॥ २४ ॥ इष्टज्यागुणितमहोरात्रव्यासार्धमेव काष्ठान्त्यम् । स्वाहोरात्रार्धहृतफलमजालङ्कोदयप्राग्ज्या ॥ २५ ॥ स्वाहोरात्रव्यासार्धं स्वाहोरात्रार्धं, काष्ठान्त्यमपक्रमकाष्ठान्तगतम् । परमाप- .क्रम साधितस्वाहोरात्रार्धम् । सर्वरात्रिविक्षेपेऽपि परमापक्रमसिद्धस्वाहोरात्रार्धमेव निहन्यते । इत्येवशब्देनोक्तं परमापमसिद्धाहीरात्रार्ध शशिकृतशशिरामलूंख्वमि-