आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)
Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary
आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा
पृष्ठ 123, कुल 134 में से
संदर्भ में पढ़ेंआर्यभटीये- ८१ भा०:- विषुवन्मण्डल से उत्तरगत अर्थात् उत्तर गोल से उत्पन्न अर्काग्रा, विषुवज्ज्या से ऊन क्रान्ति से साधित हो तो विषुवज्ज्या से ऊन क्रान्ति सिद्ध वह उदगपगतार्काग्रा लम्बक से गुणित विषुवज्ज्या से भाग देवे भाग फल, पूर्वापर सूत्रगत सूर्य्य में शङ्कु होता है। अर्थात् सममण्डल शङ्कु होगा ॥ ३१॥ क्षितिजादुन्नतभागानां या ज्या सा परो भवेच्छङ्कुः। मध्यान्नतभागज्या छाया शङ्कोस्तु तस्यैव ॥३२॥ मध्याह्नकाले दक्षिणक्षितिजादुत्तरक्षितिजाद्वा यावद्भिरंशैरुन्नतोऽर्को भवति तावतां भागानां या ज्या भवति सा परशङ्कुर्भवति । मध्याह्नशङ्कुरित्यर्थः ॥ खमध्याद्यावद्भिरंशैरवनतोऽर्को भवति तावतां भगानां या ज्या सा तस्य शङ्को- श्छाया भवति । मध्याह्नछायेत्यर्थः । दक्षिणगोले क्रान्तिचापाक्षचापयोर्योगो- ऽर्कावनतिः । उत्तरगोले तयोर्विवर मर्कावनतिः । अवनतिहीनं राशित्रयमुन्नतिः॥ दृक्क्षेपज्यानयनमाह । भा०:-मध्यान्ह काल में दक्षिण क्षितिज से या उत्तर क्षितिज से जि- तने अंशों करके सूर्य उन्नत हो उतने ही अंशों की ज्या होती है, वह शङ्कु होता है। आकाश मध्य से जितने अंशों करके सूर्य्य अवनत होता है, वह उस शङ्क की छाया होती है। (मध्यान्ह छाया) । दक्षिण गोल में क्रान्ति चाप और अक्षचाप का योग सूर्य्य की अवनति होती है। उत्तर गोल में क्रान्ति चाप और अक्षचाप के अन्तर सूर्य्य की अवनति होती है। अवनत हीन तीनों राशि उन्नति कहाती है ॥ ३२ ॥ मध्यज्योदयजीवासंवर्गे व्यासदलहृते यत् स्यात् । तन्मध्यज्याकृत्योर्विशेषमूलं स्वदृक्क्षेपः ॥ ३३॥ मध्यलग्नस्य दक्षिणार्पमधनुरक्षधनुषोर्योगस्य जीवा मध्यज्या । मध्यलग्न- स्योत्तरापमधनुरक्षधनुषोरन्तस्य जीवा मध्यज्या । क्षितिजे यत्र तत्कालग्रमु- दयति तत्स्थानपूर्वस्वस्तिकयोरन्तरालजीवा सोदयज्येत्युच्यते । सायनलग्नस्य भुजज्यापक्रान्तिहता लम्बकभाजितोदयज्या भवति । संवर्गः परस्परनिहति । मध्यज्योदयज्ययोस्संवर्गे व्यासार्धहृते यल्लभ्यते तस्य वर्गं मध्यज्यावर्गाद्विशोध्य शिष्टस्य मूलं स स्वदृक्क्षेपः । यस्य गृहस्य, रवेश्चशिनो वा मध्यलग्नं परिगृहीतं तस्य दृक्क्षेपज्या भवतीत्यर्थः । दृक्क्षेपलग्नखमद्धययोरन्तरालजीवा दृक्क्षेपज्ये- त्युच्यते । सूर्यग्रहणे रवेश्चन्द्रस्य च मध्यज्यादृक्क्षेपज्ये पृथक् साध्ये । युक्तिस्त्व-