भारतकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 124, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 124

An exact transcription of the page follows:

८८ गीतिकापादः ॥ त्र च्छेद्यके ज्ञेया । तदन्यत्र प्रदर्शितम् । मध्यलग्नन्तु पूर्वाह्णे नतासुभ्यो रविस्थि- तराशिभागादुत्क्रमेणं लङ्कोदयासून्विशोध्य तावतो राशीन् रवौ विशोध्य सा- ध्यम् । अपराह्णे तु नतप्राणेभ्यो रविस्थितभागात् क्रमेण लङ्कोदयासून्विशोध्य तावतो राशीन् रवौ प्रक्षिप्य साध्यम् । दृग्गतिज्वालम्बनयोजनानयनमाह । भा०:—मध्य लग्न का दक्षिण अपमधनु और अक्षधनु के योग की जीवा मध्यज्या है । मध्यलग्न के उत्तर अपमधनु और अक्षधनु के अन्तर जीवा मध्यज्या होती है । क्षितिज में जहां तत्काल लग्न उदय होता है । उस स्थान से और पूर्वापरस्वस्तिक के बीच की जीवा उदयज्या है । सायन लग्न की भुजज्या को अपक्रम क्रान्ति से गुणनकर, लम्बक से भागदेवे, भागफल उदयज्या होता है । मध्यज्या और उदयज्या के वर्ग में व्यासार्द्ध से भाग देवे भागफल के वर्ग को मध्यज्या वर्ग से घटावे, अवशिष्ट का मूल निकाले वह स्वदृक् क्षेप होगा । जिस ग्रह का या सूर्य या चन्द्रमा का मध्यलग्न ग्रहण किया जावे उसकी दृक्क्षेपज्या होगी । दृक्क्षेप लग्न और आकाश मध्य के बीच की जीवा दृक्क्षेपज्या होती है । सूर्य ग्रहण और चन्द्रग्रहण में मध्यज्या और दृक् क्षेपज्या भिन्न २ साधे ॥ ३३ ॥ दृग्दृक्क्षेपकृतिविशेषितस्य मूलं स्वदृग्गतिः कुवशात् । क्षितिजे स्वा दृक्छाया भूव्यासार्धं नभोमध्यात् ॥ ३४ ॥ दृग्भेदहेतुभूता स्वच्छायां दृग्ज्या वा स्वदृग्गतिज्या वा दृक्क्षेपज्यावेत्यर्थः। सा यदि क्षितिजे भवति नभोमध्यात् क्षितिजान्ता भवति । व्यासार्द्धतुल्या भव- तीत्यर्थः। तदा कुवशाद्भूमिर्शान्निष्पन्नो दृग्भेदो व्यासार्धं भवति । भूव्यासार्ध- तुल्यं दृग्भेदयोजनमित्यर्थः ।' अन्तराले ऽनुपातात् कल्प्यम् । अतो दृग्गतिज्यां भूव्यासार्धेन निहत्य त्रिज्यया विभज्य गतं दृग्भेदयोजनं भवति । ग्रहणे लम्बनं नंभवति । दृक्क्षेपज्यां भूव्यासार्धेन निहत्य त्रिज्यया विभज्य लब्धं ग्रहणे नति योजनं भवति । दृग्ज्यात एवं लब्धं दृक्मण्डलगंतं, कर्णरूपं लम्बनयोजनं भवति । अनेन ग्रहणो न व्यवहारः। युक्तिविषयोत्वेतदपि वेद्यम् । लम्बनयोजनं नतियोजनञ्च त्रिज्यया निहत्य स्वेन-स्वेन योजनव्यासेन विभजेत् । तत्र लब्धं तस्य तस्य लम्बनलिप्ता नतिलिप्ताश्च भवन्ति । अर्केन्दोर्नतिलिप्तान्तरं सूर्यग्र- हणे नतिर्भवति पर्वान्तकालाच्छोध्या । अपराह्णे देया । एवं संस्कृतं पर्वान्तं स्फुट- शशिमासान्तमित्युच्यते ॥ चन्द्रादीनामुदयास्तलग्नसिद्धये खस्वविशेषेण दृक्कर्मार्ह।