भारतकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 45, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 45

आर्यभटीये ९ 'शशिनञ्चक्रं' भगणा, द्वादशगुणिता राशयः । शशिनो, युगभगणा द्वादश- गुणिता युगराशयो भवन्ति । भगणाद् द्वादशांशो राशिरित्यक्तं भवति । ते राशयो युगशास्त्रिंशद्गुणिता अंशा भवन्ति । राशेस्त्रिंशंशो भाग इत्युक्तं भवति । तेऽशा 'वगुणाष्षष्टिगुणाः कला भवन्ति। अंशात् षष्ठ्यंशः कलेत्युक्तं भवति । ताः कला जगुणा योजनानि भवन्ति । शशिनो युगभवाः कला 'द- शगुणिता आकाशकक्ष्या योजनानि भवन्तीत्यर्थः । ब्रह्माण्डकटाह्यावच्छिन्नस्य सूर्यरश्मिव्याप्तस्याकाशमण्डलस्य परिधियोजनान्याकाशकक्ष्यायोजननीत्यु- च्यन्ते। खखषष्ठद्रीषुरवाशिवस्वराश्वद्यद्र्य डिधभास्करा इत्याकाशकक्ष्यायोजना- नि ॥ प्राणेनैति कलां भम् । प्राणेनोच्छ्वासतुल्येन 'कालेन भं ज्योतिश्चक्रं कलामेति कलापरिमितं प्रदेशंप्रवहवायुवशात्पश्चिमाभिमुखं गच्छति । खख षड्भूयमतुल्या हि ज्योतिश्चक्रगताः कुलाः। चक्रभ्रमणकालनिष्पन्नाः प्राणाश्चः तत्तुल्या इत्युक्तं भवति । अतोघटिकामण्डलगताः प्राणा राशिचक्रगताः कलाश्च क्षेत्रतस्तुल्या इति चोक्तं भवति ॥ खयुगांशे ग्रहजवः । खमाकाशकक्ष्या । युगं ग्रहस्य भगणाः । आकाशकक्ष्यातो ग्रहभगणैराप्तं ग्रहजवः । एकपरिवृत्तौ ग्रहस्य जवो गतिमानं योजनात्मकं भवति । ग्रहस्य कक्ष्यामण्डलपरिधियोज- नमित्यर्थः ॥ भवांशेऽर्कः । भस्य नक्षत्रमण्डलस्य कक्ष्याया वांशे षष्ट्यंशे अर्कौ भ्रमति । नक्षत्रकक्ष्यातष्षष्ट्यंशेन तुलितार्ककदयेत्युक्तं भवति । अत्र नक्षत्रकक्ष्या विधीयते । अर्ककक्ष्याहि पूर्वविधिनेव सिद्धा । अर्ककक्ष्या षष्टिगुणिता नक्षत्र- कक्ष्या भवतीत्युक्तं भवति ॥ पञ्चमेन योजनपरिमितिं भूम्यादयोजनप्रमाणञ्च प्रदर्शयति । भाः-चन्द्रमा के भगण को १२ से गुणन करने पर “राशि” होगी अर्थात् चन्द्रमा के युग के भगण को १२ से गुणन कर राशि होगी । ( भगण के १२ भाग को राशि कहते हैं) राशि को ३० से गुणन करनेपर "अंश" होंगे, राशिका ३० वां भाग अंश होता है) अंश को ६० से गुणन करने से कला होगी, अंश के ६० वें भाग को कला कहते हैं) कला को १० से गुणन करने पर यो- जन सख्या होगी अर्थात् चन्द्रमा के १ युग के कला को १० से गुणन करने पर गुणनफल आकाश कक्षा का ( योजन में ) परिमाण होगा । इतनी दूर तक सूर्य के किरणों का प्रसार होता है। एक 'प्राण, (श्वास) में पृथिवी की गति पूर्व से पश्चिम को एक कला होती है। आकाश कक्षा से ग्रहों को • २