आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)
Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary
आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा
पृष्ठ 46, कुल 134 में से
संदर्भ में पढ़ें१० गीतिकापादः ॥ भगण द्वारा ग्रह का गत्यात्मक योजन होता है। अर्थात् ग्रह की कक्षा मण्डल परिधि योजन होगा । नक्षत्र कक्षा के ६० वें भाग में सूर्य (अपनी परिधि में) भ्रमण करता है अर्थात् नक्षत्र कक्षा से ६० वां अंश की बराबर सूर्य की कक्षा है। यहां नक्ष त्रकक्षा कहने से पूर्व सूत्र से सूर्यकक्षा ही सिद्ध है रविकक्षा को ६० से गुणा करने से नक्षत्र कक्षा होगी ॥ ४ ॥ नृषि योजनं जिला भूव्यासो ऽर्केन्द्वोर्ध्रिञ्जा गिणा क मेरोः । भृगुगुरुबुधशनिभौमाश्शशि ङञणनमांशाकसम्मार्कसमाः॥ नृषि योजनम् । नृ नरप्रमाणानां षि अष्टसहस्त्रं योजनं योजनस्य प्रमा णां भवति ॥ जिञा भूव्यासः । जि सहस्त्रं ञा पञ्चाशत् । एतानि भूमेर्व्यास। मापयोजनानि ॥ अर्केन्द्वोर्ध्रिञ्जा गिणा । अर्कमण्डलस्य व्यासप्रमाणयोजना- निर्धिञ्जा इति । घि चत्वारि शतानि । रि चत्वारि सहस्त्राणि । ञ दश । इ- न्दोगिणा इति । गि त्रिंशतम् । णा पञ्चदश ॥ क मेरोः । मेरोर्व्यासयोजनप्रमाणं क । एकमित्यर्थः ॥ भृग्वादीनां बिम्बयोजनानि क्रमाच्छशिनो बिम्बस्य योजनव्यासात् डांशञांशणांशनांशमां शतुल्यानि । पञ्चांशदशांशपञ्चदशांश विंशांशपञ्चविंशांशतुल्यानीत्यर्थः ॥ शशिकक्ष्यासाधिता एते व्यासाः। अतोवि- ष्कम्भार्धहताश्चन्द्रस्य योजनकर्णभक्ता लिप्ता भवन्ति । पुनरपि ता विष्क- म्भार्धहतास्स्वस्वमन्दकर्णशीघ्रकर्णयोर्योगार्धहतास्फुटा भवन्ति । इत्युपदेशः। तथाच मयः * । “ त्रिघ्नुः कर्णयुत्याप्तास्ते द्विघ्नास्त्रित्र्यया हताः । इति । अत्र चन्द्रस्य योजनकर्णश्चन्द्रस्य मध्ययोजनकर्णः ॥ समार्कसमाः। युगसमा युगार्कभगणसमा इत्यर्थः ॥ ग्रहाणां विषुवत उत्तरेण दक्षिणेन चापयानप्रमाणं पुरुषप्रमाणञ्च षष्ठेन सूत्रेणाह । भाः-८००० पुरुष ( हाथ का पुरुष) १ योजन होता है । इस योजन से १०५० योजन पृथिवी का व्यास है । सूर्य मण्डल का ४४१० योजन, चन्द्रम ण्डल का व्यास ३१५ योजन, और मेरु (उत्तर या दक्षिण ) का व्यास १ योजन है । और शुक्र, बृहस्पति, बुध, शनि, मङ्गल, इन का बिम्बव्यास चन्द्रमा (*) सूर्यसिद्धान्ते ग्रहयुत्याधि कारे ॥ १४ ॥