भारतकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 72, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 72

३६ गीतिकापादः ॥ गच्छोऽष्टोत्तरगुणिताद्द्विगुणाद्युत्तरविशेषवर्गयुतात् । मूलं द्विगुणाद्यूनं स्वोत्तरभजितं सरूपार्धं ॥ २० ॥ लब्धधनमत्र विशेष्यम् । सर्वधनादष्टभिर्गुणितात् । पुनरुत्तरेण चयाख्येन च गुणितात् । पुनर्द्विगुणस्यादिधनस्य । उत्तरस्य चयाख्यस्य च यो विशेषस्तस्य वर्गेण युताद्यन्मूलं तस्माद्द्विगुणमादिधनं विशोध्य । उत्तरेण चयाख्येन विभजे- त् । तत्र लब्धाद्रूपेणैकेन च युतार्धं गच्छो भवति । पूर्वोदाहरणे लब्धधनम् १०३१ । एतदष्टभिरुत्तरेण सप्तसंख्येन च गुणितम् ५७०७२। द्विगुणमादिधनम् १०। उत्तरम् ७। अनयोर्विशेषस्य वर्गेण ९ युतम् ५८०८१ । अस्माज्जातं मूलम् २४१ । द्विगु- णेनादिधनेन १० ऊनम् २३१। एतत्स्वोत्तरेण चयेन ७ भक्तम् सरूपम् ३४ । दलितम् १७ । एष गच्छः ॥ एकाद्येकोत्तराङ्कानां संकलितधनानयनमाह ॥ भाः०—सर्वधन को ८ से गुणा करे और गुणनफल को पुनः चय ( ७ ) से गुणा करे और आदिधन ( ५ ) को द्विगुणित कर उस में चय ( ७ ) के साथ परस्पर अन्तर करने पर जो शेष रहे उस का वर्ग करे; उसे उक्त "सर्वधन,, में जोड़ कर उस का वर्गमूल निकाले, एवं इस वर्गमूल में द्विगुणित आदि धन ( १० ) को घटावे, शेष को चय से ( ७ ) भाग देवे और भागफल में रूप ( १ ) जोड़े और योगफल को दलित ( आधा ) करे, यह आधी संख्या गच्छ का परिमाण होगा । उदाहरण जैसेः— सर्वधन १०३१×८=८२४८ इस को ७ से गुणा किया तो ५७०७२ हुआ। और आदि धन ५×२=१० में से ७ घटाया तो शेष ३ रहा पुनः ३×३=९। ५८०७२+९=५८०८१ इस का वर्ग मूल २४१में से १०घटाया तो २३१ रहे, इस में ७ का भाग दिया तो ३३+१=३४, इस को दलित कियो तो १७ यह "गच्छ,, सिद्ध हुआ ॥२०॥ एकोत्तराद्युपचितेर्गच्छाद्येकोत्तरत्रिसंवर्गः । षड्भक्तस्स चितिघनस्सैकपदघनो विमूलो वा ॥२१॥ एकमुत्तरमादिश्च यस्या उपचितेस्तस्या एकोत्तराद्युपचितेश्चितिघनः संक- लितधनमत्र साध्यते । संकलितस्य संकलितधनमित्यर्थः । गच्छाद्येकोत्तरत्रिसंवर्गः । गच्छप्रथमराशिरेकोत्तर एकयुतो गच्छे द्वितीयो राशिः । द्वितीयोऽप्येकयुतस्तृती- यो राशिः । एषां गच्छाद्येकोत्तराणां त्रयाणां संवर्गष्षड्भक्तो यत्स चितिघनः संकलितधनं भवति । एकाद्येकोत्तराङ्कानां संकलितधनं भवति ॥ सैकपदघनो विमूलो वा । अथवा सैकानांपदानां घनराशिस्सैकपदहीनष्षड्भक्तश्चितिघनो