भारतकोश
आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

Aryabhatiya of Aryabhata with Hindi Commentary

आचार्य आर्यभट (४७६ ई.) / पं. उदयनारायण सिंह द्वारा

DevanagariSanskritpublished134 पृष्ठ

पृष्ठ 75, कुल 134 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 75

आर्यभटीये— ३९ त्र मूलराशिः ७ । राश्योरन्तरेण हीनं दलितम् २ । अयं द्वितीयराशिः ॥ एव द्विविधौ यदुपायान्तरादि तत्सर्वं लीलावतीव्याख्याने प्रदर्शितम् । अतस्त- तादवगन्तव्यम् । शतादेरेकस्मिन्मासादिकाले या वृद्धितत्समाने धने तया ायदत्ते सति तस्मादुनादभीष्टकाले वृद्धिसहितमूलफलानयनमाह । भा०:—दो राशियों के संवर्ग को ४ से गुणा करे और दोनों के अन्तर वर्ग कर उक्त गुणनफल में जोड़े और उस का वर्गमूल निकाल कर दो अ- ार स्थानों में रक्खे एक में दोनों राशि के अन्तर को घटावे एवं दूसरे में शि के अन्तर को जोड़े, तो दो गुणकारराशि होंगी ॥ उदाहरण जैसे:— ×४=४०, १०-७=३, ३×३=९ । ९+४०=४९ इसका वर्गमूल ७+३=१० पुनः १० को लेत किया तो ५ हुआ, यह एक राशि हुई। मूलराशि ७-३=४ इसको दलित या तो २ रहा, यह द्वितीय राशि हुई। इसी प्रकार और भी जानो ॥२४॥ मूलफलं सफलं कालमूलगुणमर्धमूलकृतियुक्तम् । मूलं मूलार्धोनं कालहृतं स्यात्स्वमूलफलम् ॥ २५ ॥ मूलस्य शतादेरेककाले वृद्धिरूपं यद्धनं दत्तं तद्धनं मूलफलाख्यम् । सफ़लम- िष्टकाले स्ववृद्धिसहितम् । कालेनाभीष्टकालेन गुणितम् । पुनर्मूलेन प्रमाणस्था- स्थितेन शतादिना च गुणितम् । मूलस्य शतादेरर्धस्य कृत्या च युतं मूलीकुर्यात् । न्मूलं मूलार्धेन शतादेर्मूलस्यार्धेनोनं कृत्वाभीष्टकालेन हरेत् । तत्र लब्धं स्व- लस्य शतादेः फलं भवति । एतस्मिन् काले वृद्धिरित्यर्थः । तदेवदत्तमूलधनञ्च वति । उदाहरणम् । फलं शतस्य मासे यद्दत्तं तत्स्वफलान्तरम् । मासषट्के षोडशकं जातं मूलफलं वद ॥ अत्र मूलफलाख्यं दत्तधनं सफ़लम् १६ । एतत् कालेन षट्संख्येनाभीष्टकालेन णितम् ९६। मूलधनेन प्रमाणाख्येन शतेन च गुणितम् ९६००। अर्धमूलकृत्या मू- धनस्य शतस्यार्धं यत् तत्कृत्या २५००। अनया युतं १२१००। अस्य मूलम् ११०। तन्मूलधनार्धेन ५०। अनेन हीनम् ६०। अभीष्टकालेन षट्केन भक्तम् १० । एत- शसंख्यं शतस्य मासे फलं भवति । दत्तधनञ्च तदेव ॥ त्रैराशिकगणितमाह । भा०:—जो रुपया उधार लिया जाता उसे “मूलधन” या असल रू- या कहते हैं । और महाजन को दिये हुए “मूलधन” से काम लेने के ब- ले में जो कुछ अधिक दिया जाता उसे सूद “ब्याज,” “वृद्धि” या “मूलफल” हते हैं। और ब्याज सहित धन को “सफल” या “मिश्रधन” या “सर्वधन”