आर्यभटीयम् (आचार्य आर्यभट - परमेश्वर टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

आर्यभटीये— ४९ "राशौ वसुघ्ने नवदस्रभक्ते, शेषश्चतुर्भिस्तुलितस्तथास्मिन् । अंत्यग्नि निघ्ने शरवेदभक्ते, शेषोऽद्रितुल्यो बुध कस्सं राशिः "॥ प्रथमे भाज्यो ८। हरः २९। शेषः ४। भाज्यभाजकयोः परस्परहरणे कृते तत्फलानि वल्ल्यां संस्थाप्य जाता फलवल्ली ३ १ १। भाज्यशेषः १। भाजकशेषः २। चतुस्संख्येपशेषराशिश्चशोध्यः । तत्र कल्पिता मतिः ६। मतिगुणिताद्भाज्यशेषा- च्छेप्यराशौ विशोधिते शेषः २। तस्माद्भाजकशेषेण लब्धं फलम् १। मतिफला- भ्यां युता वल्ली ३ १ १ ६ १। अधउपरिगुणितमन्त्ययुगित्यादिना लब्धौ राशी १३ २७। अन- नयोरु परिस्यितं भाजकेन २९ अनेनं हरेत् । तत्र शेषः १५। एष गुणकारः। सा- ग्रविधावयमुग्रः । अधस्स्थं भाज्येन ८ अनेन हरेत् । तत्र शेषः ४। एष फलरा- शिः। अग्रानीतेन गुणकारेण हताद्भाज्याद्भाजकेन लब्धं फलमित्यर्थः। एवं निर- पकुट्टाकारः ॥ अथ द्वितीये भाज्यः १३। भाजकः ४५। शेषः ७। एतैरपि पूर्वव- दानीतो गुणकारराशिः ११। साग्रविधावयमुग्रः । अयमूनाग्राख्यः । पूर्वानीतो ऽधिकाग्राख्यः १५। अग्रौ १५। अग्रान्तरम् ४। अयं क्षेप्यराशिः । अधिकाग्रहारः ११ २९। अयं भाज्यः । ऊनाग्रभागहारः ४५। अयं भाजकः । अत्र प्रथमहरमधि- काग्रहारसौनत्वान्न सम्भवति। अतो भागहारयोः परस्परहरणं कृत्वा वल्ली स- म्पाद्याग्रान्तरं क्षेप्यराशिं प्रकल्प्य निरग्रविधिना गुणकारमानयेत् । तथानीतो गुणराशिः ३४। अयमधिकाग्रच्छेदेन २९। अनेन गुणितः । ९८६। अधिकाग्रेण १५। अनेन युतम् । १००१। अयं द्विच्छेदाग्रारुयो गुणराशिः । उद्दिष्टो गुणराशि श्चायमेव । यदा पुनरेवमानीतो द्विच्छेदाय उद्दिष्टगुणाद्द्द्विस्त्रस्तदा तस्मिन्स्वहार मिष्टगुणं प्रक्षिप्योद्दिष्टगुणस्साध्यः । स्वहारस्त्वधिकाग्रोनाग्रभागहारोत्संवर्ग स्यात् । अथवा तन्नोरेव भागहारयोः परस्परभक्तशेषेण भक्तसतयोरेव संवर्गो ऽरस्स्यात् । अयं साग्रकुट्टाकारो गणितविद्भिर्बहुधा क्रियते । निरग्रश्च वारकु- ारवेलाकुट्टाकारादिभेदाद्वहुधा भवति । तत्सर्वं महाभास्करीयभाष्यस्य